Właściwości farmakodynamiczne metforminy chlorowodorku

Metformina chlorowodorek, substancja czynna leku Ranmet XR, należy do grupy farmakoterapeutycznej leków stosowanych w cukrzycy, a dokładniej leków hipoglikemizujących innych niż insuliny (kod ATC: A10BA02). Jest to lek przeciwcukrzycowy z grupy pochodnych biguanidów, który wykazuje zdolność obniżania stężenia glukozy w osoczu zarówno na czczo, jak i po posiłkach. Istotną cechą metforminy jest to, że nie stymuluje wydzielania insuliny, co pozwala uniknąć ryzyka hipoglikemii podczas terapii.¹

Mechanizm działania

Działanie przeciwcukrzycowe metforminy opiera się na trzech głównych mechanizmach oddziaływania na metabolizm glukozy:²

• Hamowanie wątrobowej produkcji glukozy – metformina zmniejsza wytwarzanie glukozy w wątrobie poprzez hamowanie procesów glukoneogenezy i glikogenolizy³
• Zwiększenie wrażliwości tkanek na insulinę – w tkankach mięśniowych metformina zwiększa wrażliwość na insulinę, co prowadzi do nasilenia obwodowego wychwytu glukozy i jej zużycia przez komórki⁴
• Modyfikacja jelitowej absorpcji glukozy – metformina opóźnia absorpcję glukozy w przewodzie pokarmowym⁵

Na poziomie komórkowym metformina wykazuje dodatkowe działania metaboliczne. Lek pobudza wewnątrzkomórkową syntezę glikogenu poprzez wpływ na aktywność syntazy glikogenu.⁶ Ponadto, metformina zwiększa zdolności transportowe wszystkich poznanych dotychczas rodzajów błonowych transporterów glukozy (GLUT, ang. glucose transporters), co usprawnia transport glukozy z krwi do wnętrza komórek.⁷

Działanie farmakodynamiczne

W badaniach klinicznych wykazano, że oprócz podstawowego działania hipoglikemizującego, metformina powoduje również stabilizację lub niewielką utratę masy ciała, co stanowi dodatkową korzyść dla pacjentów z cukrzycą typu 2 i współistniejącą nadwagą lub otyłością.⁸

Warto podkreślić, że metformina w postaci o natychmiastowym uwalnianiu, niezależnie od swojego wpływu na glikemię, wywiera korzystny wpływ na metabolizm lipidów. W kontrolowanych średnio- i długoterminowych badaniach klinicznych udokumentowano, że metformina w dawkach terapeutycznych w postaci o natychmiastowym uwalnianiu zmniejsza stężenie cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji LDL oraz trójglicerydów. Natomiast w przypadku metforminy w postaci o przedłużonym uwalnianiu (Ranmet XR) podobne działanie hipolipemizujące nie zostało potwierdzone. Co więcej, przy wieczornym podawaniu preparatu o przedłużonym uwalnianiu może wystąpić zwiększenie stężenia trójglicerydów.⁹

Skuteczność kliniczna i bezpieczeństwo stosowania

Prospektywne randomizowane badanie UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study) dostarczyło istotnych dowodów na długotrwałe korzyści wynikające z intensywnej kontroli glikemii u dorosłych pacjentów z cukrzycą typu 2 i nadwagą, leczonych metforminą w postaci tabletek o natychmiastowym uwalnianiu jako terapii pierwszego rzutu po nieskutecznym leczeniu samą dietą.¹⁰

Analiza wyników uzyskanych u pacjentów z nadwagą leczonych metforminą po nieskutecznym leczeniu samą dietą wykazała następujące korzyści kliniczne:¹¹

• Zmniejszenie ryzyka powikłań cukrzycowych – istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka powikłań cukrzycowych w grupie leczonej metforminą (29,8 zdarzeń na 1000 pacjentolat) w porównaniu z grupą leczoną samą dietą (43,3 zdarzeń na 1000 pacjentolat), p=0,0023 oraz w porównaniu z łącznymi wynikami dla grup leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (40,1 zdarzeń na 1000 pacjentolat), p=0,0034¹²
• Redukcja śmiertelności związanej z cukrzycą – istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka śmiertelności związanego z cukrzycą w grupie leczonej metforminą (7,5 zdarzeń na 1000 pacjentolat) w porównaniu z grupą stosującą samą dietę (12,7 zdarzeń na 1000 pacjentolat), p=0,017¹³
• Obniżenie śmiertelności ogólnej – istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka śmiertelności ogólnej w grupie leczonej metforminą (13,5 zdarzeń na 1000 pacjentolat) w porównaniu z grupą leczoną samą dietą (20,6 zdarzeń na 1000 pacjentolat), p=0,011, oraz w porównaniu z łącznymi wynikami grup leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (18,9 zdarzeń na 1000 pacjentolat), p=0,021¹⁴
• Zmniejszenie ryzyka zawału mięśnia sercowego – istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka zawału mięśnia sercowego w grupie leczonej metforminą (11 zdarzeń na 1000 pacjentolat) w porównaniu z grupą leczoną samą dietą (18 zdarzeń na 1000 pacjentolat), p=0,01¹⁵

Należy zauważyć, że w przypadku stosowania metforminy jako leku drugiego rzutu w skojarzeniu z pochodną sulfonylomocznika, nie wykazano korzyści dotyczących odległego rokowania.¹⁶

Warto wspomnieć, że u wybranych pacjentów z cukrzycą typu 1 stosowano metforminę w skojarzeniu z insuliną, jednak korzyści kliniczne tego połączenia nie zostały oficjalnie potwierdzone.¹⁷

Wyniki badania UKPDS dla metforminy – kluczowe punkty końcowe