Zatrucie alkoholowe
Epidemiologia
Zatrucie alkoholowe stanowi poważny problem zdrowia publicznego, z rosnącą liczbą hospitalizacji i zgonów na całym świecie. W USA w 2023 roku zgłoszono 9320 przypadków narażenia na etanol w napojach, z 394 poważnymi skutkami i 50 zgonami, a średnia długość hospitalizacji z powodu zatrucia wzrosła z 2,3 do 3,5 dni w latach 2000-2015. Wskaźnik zgonów związanych z alkoholem w USA wzrósł o 29% w latach 2016-2021, osiągając 48 zgonów na 100 000 populacji, z wyraźnym wzrostem podczas pandemii COVID-19. Zatrucia dotyczą głównie osób w wieku 20-39 lat, a mężczyźni są bardziej narażeni niż kobiety. Intensywne picie (binge drinking), definiowane jako spożycie ≥5 drinków u mężczyzn lub ≥4 u kobiet w ciągu 2 godzin, jest główną przyczyną zatrucia. Szczególnie niebezpieczne są zatrucia metanolem (śmiertelność 8,2%-36%) i glikolem etylenowym (śmiertelność 1%-22%), wymagające szybkiej diagnostyki i leczenia, w tym podawania fomepizolu jako inhibitora dehydrogenazy alkoholowej.
- Epidemiologia zatrucia alkoholowego
- Rozpowszechnienie zatrucia alkoholowego
- Tendencje i wzorce zatrucia alkoholowego
- Demograficzne różnice w zatruciach alkoholowych
- Przyczyny zatrucia alkoholowego
- Rozpowszechnienie w różnych regionach świata
- Nadzór nad zatruciem alkoholowym
- Specyficzne rodzaje zatrucia alkoholowego
- Czynniki ryzyka i okoliczności zatrucia alkoholowego
- Konsekwencje zdrowotne i społeczne zatrucia alkoholowego
- Leczenie i profilaktyka zatrucia alkoholowego
- Wyzwania w nadzorze i badaniach nad zatruciem alkoholowym
Epidemiologia zatrucia alkoholowego
Zatrucie alkoholowe stanowi istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), w 2019 roku około 2,6 miliona zgonów na świecie było spowodowanych spożyciem alkoholu, przy czym 1,6 miliona zgonów było związanych z chorobami niezakaźnymi, 700 000 z urazami, a 300 000 z chorobami zakaźnymi1. Badania wskazują, że zatrucie alkoholowe jest jedną z głównych przyczyn zgonów, niepełnosprawności i urazów w wielu społeczeństwach, które można by zapobiec2.
Rozpowszechnienie zatrucia alkoholowego
Według danych z amerykańskich szpitali, w Stanach Zjednoczonych odnotowano około 412 000 hospitalizacji osób w wieku 12 lat i starszych z główną diagnozą związaną z alkoholem, a około 2,6 miliona hospitalizacji miało jakąkolwiek diagnozę związaną z alkoholem. Zatrucie alkoholowe stanowiło 1,6% głównych diagnoz3. W latach 2000-2015 średnia długość pobytu w szpitalu z powodu zatrucia alkoholowego wzrosła z 2,3 do 3,5 dni4.
W 2023 roku w USA zgłoszono do ośrodków kontroli zatruć 9320 pojedynczych przypadków narażenia na etanol w napojach, z 394 poważnymi skutkami i 50 zgonami. Odnotowano również 933 pojedyncze narażenia na etanol nie w napojach, z 19 poważnymi skutkami i bez zgonów. Środki do dezynfekcji rąk na bazie etanolu spowodowały 18 920 pojedynczych narażeń, z 74 poważnymi skutkami i jednym zgonem. Płyny do płukania jamy ustnej zawierające etanol odpowiadały za 3771 pojedynczych narażeń, z 15 poważnymi skutkami i trzema zgonami5.
Tendencje i wzorce zatrucia alkoholowego
Średnia roczna liczba zgonów z powodu nadmiernego spożycia alkoholu w USA wzrosła o około 29% ze 137 927 w latach 2016-2017 do 178 307 w latach 2020-2021, a standaryzowane względem wieku wskaźniki zgonów wzrosły z około 38 do 48 na 100 000 populacji6. Zauważalny jest szczególnie gwałtowny wzrost (22,8%) zgonów związanych z alkoholem między okresem 2018-2019 a 2020-2021, zbiegający się z początkiem pandemii COVID-197.
Według danych z CDC, w latach 2017-2018 do 2020-2021 nastąpił 29-procentowy wzrost zgonów spowodowanych nadmiernym spożyciem alkoholu. Wizyty w oddziałach ratunkowych związane z alkoholem wzrosły w tym samym okresie nawet o 60%8.
Demograficzne różnice w zatruciach alkoholowych
Dane pokazują, że zatrucia alkoholowe dotykają nieproporcjonalnie różne grupy wiekowe i płciowe. Według WHO, osoby w młodszym wieku (20-39 lat) są nieproporcjonalnie dotknięte spożyciem alkoholu, przy czym najwyższy odsetek (13%) zgonów związanych z alkoholem wystąpił w tej grupie wiekowej w 2019 roku9. W 2019 roku spożycie alkoholu było odpowiedzialne za 6,7% wszystkich zgonów wśród mężczyzn i 2,4% wszystkich zgonów wśród kobiet10.
W USA średnia roczna liczba zgonów z powodu nadmiernego spożycia alkoholu wśród mężczyzn wzrosła o 25 244 (26,8%), z 94 362 zgonów w latach 2016-2017 do 119 606 w latach 2020-2021. Wśród kobiet średnia roczna liczba zgonów wzrosła o 15 136 (34,7%), z 43 565 w latach 2016-2017 do 58 701 w latach 2020-202111.
W 2020 roku wskaźnik zgonów spowodowanych alkoholem był najwyższy wśród osób w wieku 55-64 lat, zarówno u mężczyzn, jak i kobiet. Wśród kobiet, osoby w wieku 35-44 lat miały największy procentowy wzrost wskaźników zgonów w latach 2019-2020. Wśród mężczyzn, największy procentowy wzrost wskaźników zgonów w latach 2019-2020 wystąpił w grupach wiekowych poniżej 45 roku życia12.
Przyczyny zatrucia alkoholowego
Zatrucie alkoholowe jest typowo spowodowane intensywnym upijaniem się (tj. spożyciem bardzo dużej ilości alkoholu podczas epizodu intensywnego picia). Około 38 milionów dorosłych Amerykanów zgłasza intensywne picie średnio cztery razy w miesiącu i spożywanie średnio ośmiu drinków na epizod13. W latach 2010-2012 średnio rocznie 2221 zgonów z powodu zatrucia etanolem (8,8 zgonów na 1 milion populacji) wystąpiło u osób w wieku 15 lat i starszych w Stanach Zjednoczonych. Spośród tych zgonów, 1681 (75,7%) dotyczyło dorosłych w wieku 35-64 lat, a 1696 (76,4%) dotyczyło mężczyzn14.
Intensywne picie (binge drinking) jest główną przyczyną zatrucia alkoholowego. Jest to sytuacja, gdy mężczyzna szybko spożywa pięć lub więcej napojów alkoholowych w ciągu dwóch godzin lub kobieta spożywa co najmniej cztery drinki w ciągu dwóch godzin15. Im więcej alkoholu spożywa się, zwłaszcza w krótkim czasie, tym większe ryzyko zatrucia alkoholowego16.
Rozpowszechnienie w różnych regionach świata
Najwyższe wskaźniki zgonów związanych z alkoholem na 100 000 osób obserwuje się w regionach europejskim i afrykańskim WHO, odpowiednio 52,9 i 52,2 zgonów na 100 000 osób17. W Polsce każdego roku odnotowuje się około 1500 zgonów z powodu przypadkowego zatrucia alkoholem18.
W stanie Nowy Jork ponad 8050 mieszkańców umiera każdego roku z powodu nadmiernego spożycia alkoholu, skracając życie tych, którzy umierają, średnio o 24 lata19. Szacuje się, że w Utah 903 mieszkańców umiera rocznie z powodu przyczyn związanych z alkoholem, a stan ten zajmuje siódme miejsce w kraju pod względem zgonów z powodu zatrucia alkoholowego20.
W Quebecu w okresie od 1 stycznia do 26 listopada 2017 r. na oddziały ratunkowe przyjęto 2332 młodych ludzi w wieku 12-24 lat z powodu ostrego zatrucia alkoholowego. Odpowiada to 214 przypadkom miesięcznie, 49 przypadkom tygodniowo lub 7 przypadkom dziennie21.
Nadzór nad zatruciem alkoholowym
W wielu krajach ustanowiono programy nadzoru nad zatruciem alkoholowym w celu monitorowania i zapobiegania problemom związanym z alkoholem. W stanie Nowy Jork utworzono Program Nadzoru i Epidemiologii Alkoholu (ASEP) we wrześniu 2021 r. poprzez umowę o współpracy z Centrami Kontroli i Zapobiegania Chorobom, aby prowadzić nadzór zdrowia publicznego nad nadmiernym spożyciem alkoholu i związanymi z tym szkodami w stanie Nowy Jork22.
Podobnie Departament Zdrowia i Usług Społecznych stanu Michigan (MDHHS) otrzymuje federalne finansowanie na prowadzenie nadzoru zdrowia publicznego nad wpływem alkoholu i nadużywania narkotyków na populację Michigan23. Departament ten prowadzi monitoring chorób związanych z alkoholem i negatywnych skutków społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem młodzieży, w celu opracowania wskaźników środowiskowych i politycznych dla Michigan24.
WHO opracowała Globalny plan działania dotyczący alkoholu na lata 2022-2030, zatwierdzony przez państwa członkowskie WHO, który ma na celu ograniczenie szkodliwego spożycia alkoholu poprzez skuteczne, oparte na dowodach strategie na poziomie krajowym, regionalnym i globalnym25. Globalny System Informacyjny WHO ds. Alkoholu i Zdrowia (GISAH) przedstawia dane dotyczące poziomów i wzorców spożycia alkoholu, zdrowotnych i społecznych konsekwencji związanych z alkoholem oraz reakcji politycznych na całym świecie26.
Specyficzne grupy ryzyka
Wojskowi stanowią szczególną grupę ryzyka zatrucia alkoholowego. Surowy ogólny wskaźnik występowania zdarzeń związanych z alkoholem wśród aktywnych członków służby wojskowej USA w latach 2009-2018 wynosił 75,3 na 10 000 osobolat, ze spadkiem o 14,0% w okresie badania27. Nadużywanie alkoholu przyczynia się do znacznych szkód wśród personelu wojskowego i ponoszenia znacznych kosztów przez Siły Zbrojne USA. Zmniejsza również gotowość i śmiercionośność sił28.
Specyficzne rodzaje zatrucia alkoholowego
Zatrucie metanolem
Zatrucie metanolem jest szczególnie niebezpieczną formą zatrucia alkoholowego, która może wystąpić przypadkowo lub z powodu spożycia nielegalnie produkowanego alkoholu. Wskaźnik śmiertelności zatrucia metanolem wynosi 8,2%-36,0%29. W przypadku zatrucia metanolem istotne jest szybkie rozpoznanie i leczenie, ponieważ opóźnienie diagnozy i rozpoczęcia leczenia może prowadzić do poważnych powikłań, w tym ślepoty, uszkodzenia mózgu i śmierci30.
Badania wykazały, że śmiertelność zatrucia alkoholowego w badanej populacji wynosiła 3,7%, z czego wszystkie przypadki były związane z zatruciem metanolem. Na podstawie tych wyników, wskaźnik śmiertelności zatrucia metanolem oszacowano na 20%31.
Zatrucie glikolem etylenowym
Glikol etylenowy jest stosunkowo częstą przyczyną przedawkowania na oddziałach ratunkowych w USA. W 2022 roku zgłoszono 6079 pojedynczych ekspozycji na glikol etylenowy w środkach przeciw zamarzaniu i innych produktach motoryzacyjnych do Amerykańskiego Stowarzyszenia Ośrodków Kontroli Zatruć (AAPCC). Z tych przypadków, 5248 było niezamierzonych32. Wskaźnik śmiertelności zatrucia glikolem etylenowym jest zmienny, w zakresie od 1% do 22%33.
Zatrucie izopropanolem
W 2023 roku zgłoszono 9827 pojedynczych ekspozycji na izopropanol (z takich źródeł jak alkohol do wcierania, środki czyszczące i środki do dezynfekcji rąk) do amerykańskich ośrodków kontroli zatruć. Spośród tych osób, 115 pacjentów zostało sklasyfikowanych jako doświadczających poważnej zachorowalności, a zgłoszono jeden zgon34.
Czynniki ryzyka i okoliczności zatrucia alkoholowego
Istnieje szereg czynników, które mogą zwiększyć ryzyko zatrucia alkoholowego, w tym:
- Intensywne picie (binge drinking) – szybkie spożycie dużej ilości alkoholu w krótkim czasie35.
- Wzrost i waga – które wpływają na metabolizm alkoholu36.
- Wiek – dzieci i osoby starsze są bardziej podatne na zatrucie alkoholowe37.
- Płeć – mężczyźni są częściej ofiarami zatrucia alkoholowego niż kobiety38.
- Dostępność nielegalnego alkoholu – w krajach, gdzie produkcja i dystrybucja alkoholu są zakazane, zatrucie nielegalnie produkowanym alkoholem, zwłaszcza metanolem, wzrasta39.
- Niski status społeczno-ekonomiczny – zatrucie alkoholowe często dotyka osoby o niższym statusie społeczno-ekonomicznym40.
Badania wykazały również, że liczba zgonów z powodu zatrucia alkoholowego jest znacząco i negatywnie związana z temperaturą. Ryzyko zgonu było znacząco zwiększone w zimnych miesiącach z wyjątkiem stycznia, w dni wypłaty, podczas świąt wielkanocnych i w tygodniu przed podwyżką cen alkoholu41.
Zatrucie alkoholowe związane z pandemią COVID-19
Pandemia COVID-19 przyczyniła się do wzrostu liczby zatruć alkoholowych w wielu krajach. W Iranie w marcu 2020 r., jednocześnie z wybuchem epidemii COVID-19, wskaźnik zatruć alkoholem nieoczekiwanie wzrósł w kraju42. Główną przyczyną zwiększonej liczby zatruć alkoholowych w tym okresie było złudzenie, że alkohol mógłby wyeliminować koronawirusy, które dostały się do organizmu43.
W okresie od marca do kwietnia 2020 r. doszło do największego masowego zatrucia metanolem, które było bezprecedensowe w Iranie i na całym świecie w ostatnich dziesięcioleciach. Liczba przypadków zatrucia alkoholowego wzrosła tak dramatycznie w niektórych regionach Iranu, że wskaźnik śmiertelności przekroczył wskaźnik śmiertelności COVID-1944.
Również w Wielkiej Brytanii odnotowano znaczny wzrost zatruć środkami do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu podczas pandemii COVID-19. Tylko w Wielkiej Brytanii odnotowano 157% wzrost, z 155 do 398 przypadków, zatruć środkami do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu zgłoszonych do Narodowej Służby Informacji o Truciznach między 1 stycznia a 14 września 2020 r., w porównaniu z tym samym okresem poprzedniego roku45.
Konsekwencje zdrowotne i społeczne zatrucia alkoholowego
Zatrucie alkoholowe może prowadzić do szeregu poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym:
- Zaburzenia oddychania – alkohol hamuje nerwy, które kontrolują mimowolne działania, takie jak oddychanie46.
- Zaburzenia rytmu serca – zatrucie alkoholowe może powodować nieregularne bicie serca47.
- Hipotermia – zwłaszcza u niemowląt i małych dzieci48.
- Hipoglikemia – szczególnie u dzieci49.
- Uszkodzenie mózgu – nawet jeśli ofiara przeżyje, przedawkowanie alkoholu może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia mózgu50.
- Śpiączka lub śmierć – nieleczone zatrucie alkoholowe może prowadzić do śpiączki lub śmierci51.
Zatrucie alkoholowe ma również istotne konsekwencje społeczne i ekonomiczne. Nadmierne spożycie alkoholu jest trzecią wiodącą przyczyną zgonów związanych ze stylem życia w Stanach Zjednoczonych każdego roku52. Wizyty w oddziałach ratunkowych związane z alkoholem są coraz bardziej kosztowne w sektorze cywilnym ze względu na koszty opieki zdrowotnej i utratę produktywności53.
Interakcje lekowe w leczeniu zatrucia alkoholowego
Leczenie zatrucia alkoholowego może być skomplikowane przez potencjalne niekorzystne interakcje lekowe (ADIs). Badanie przeprowadzone wśród pacjentów zatrutych alkoholem leczonych na oddziałach ratunkowych wykazało, że potencjalne ryzyko ADIs zaobserwowano w 182 (60,60%) receptach54. W badaniu zidentyfikowano łącznie 496 możliwych interakcji, z których 197 (44,22%) sklasyfikowano jako interakcje lek-lek55.
Wśród głównych leków opisanych w badaniu, diazepam, fenytoina, metoklopramid i prometazyna brały udział w ponad połowie potencjalnego ryzyka ADIs (64,55%). Umiarkowane ryzyko ADIs zaobserwowano w 92,40% przypadków. Ciężkie ryzyko ADIs okazało się mniej częste (4,60%)56.
Leczenie i profilaktyka zatrucia alkoholowego
Leczenie zatrucia alkoholowego zazwyczaj jest sytuacją awaryjną i obejmuje środki ratujące życie, w tym terapię tlenową, podawanie płynów dożylnych i glukozy, dializę i płukanie żołądka57. W przypadku ciężkiego zatrucia alkoholowego pacjenci powinni być leczeni na oddziale intensywnej terapii do czasu ustąpienia objawów58.
Potrzeba dializy i wzrost poziomu kreatyniny zostały uznane za niezależne czynniki ryzyka zgonu w przypadku zatrucia alkoholowego59. W badanej populacji śmiertelność zatrucia alkoholowego wynosiła 3,7%, z czego 12,3% pacjentów wymagało dializy60.
W przypadku zatrucia toksynami alkoholowymi, takimi jak metanol i glikol etylenowy, preferowanym leczeniem jest fomepizol, który jest bezpośrednim inhibitorem dehydrogenazy alkoholowej61. Dobre wyniki osiągnięto dzięki fomepizolowi w dwóch badaniach klinicznych i dużym badaniu prospektywnym62.
Profilaktyka i działania zapobiegawcze
Profilaktyka zatrucia alkoholowego obejmuje szereg działań na poziomie indywidualnym i społecznym:
- Picie alkoholu z umiarem, jeśli w ogóle63.
- Ustalenie minimalnej ceny wszystkich napojów alkoholowych, dostosowanej do zawartości alkoholu. Jest to najlepszy sposób zapobiegania zbyt taniej sprzedaży napojów alkoholowych64.
- Intensyfikacja działań profilaktycznych w określonych okresach roku, np. w sezonie ukończenia szkoły, podczas świąt narodowych i na początku roku szkolnego65.
- Podnoszenie świadomości społecznej poprzez media, sieci społecznościowe i grupy rówieśnicze, dostarczając trwałych i dokładnych informacji pochodzących z wiarygodnych źródeł66.
- Wdrażanie kompleksowych strategii, w tym polityk opartych na dowodach, które zmniejszają dostępność alkoholu i zwiększają jego cenę67.
Państwa i społeczności mogą zniechęcać do nadmiernego spożywania alkoholu i odwrócić niedawny wzrost liczby zgonów związanych z alkoholem poprzez wdrażanie kompleksowych strategii, w tym polityk dotyczących alkoholu opartych na dowodach, które zmniejszają dostępność i dostęp do alkoholu oraz zwiększają jego cenę68.
Wyzwania w nadzorze i badaniach nad zatruciem alkoholowym
Pomimo postępów w zrozumieniu zatruć alkoholowych, nadal istnieją znaczące wyzwania w nadzorze i badaniach nad tym problemem. Praktycznie nie ma badań i analiz medycznych, społeczno-ekonomicznych aspektów zatruć alkoholowych, ich struktury i rozpowszechnienia69.
Istnieje potrzeba randomizowanych, kontrolowanych badań, które dostarczyłyby wytycznych opartych na dowodach dotyczących leczenia różnych faz zatrucia alkoholowego70. Ponadto ważne jest, aby ośrodki koordynowały swoje protokoły działania i dzieliły się bazami danych, aby umożliwić prowadzenie badań współpracujących71.
Ważne jest również rozpoznanie, że liczby zgłaszanych zatruć alkoholowych prawdopodobnie niedoszacowują prawdziwej częstości występowania, zarówno z powodu braku rozpoznania spożycia, jak i braku zgłaszania podejrzewanych lub znanych spożyć do centrum kontroli zatruć72.
Znaczenie dla zdrowia publicznego
Zatrucie alkoholowe stanowi istotny problem zdrowia publicznego ze względu na jego poważne konsekwencje. Alkohol hamuje nerwy, które kontrolują mimowolne działania, takie jak oddychanie, bicie serca i odruch wymiotny (zapobiega zadławieniu). Śmiertelna dawka alkoholu ostatecznie zatrzyma te funkcje73.
Problemy związane z alkoholem, a zwłaszcza z jego nadmiernym spożyciem, znajdują się na świecie na równi z głównymi problemami zdrowia publicznego i powodują poważne szkody dla zdrowia, dobrostanu i życia człowieka74.
Zatrucie alkoholowe jest przyczyną około 32% ostrych zgonów związanych z alkoholem75. W 2010-2012 r. średnio rocznie 2221 zgonów z powodu zatrucia etanolem (8,8 zgonów na 1 milion populacji) wystąpiło u osób w wieku 15 lat i starszych w Stanach Zjednoczonych76.
Zatrucie alkoholowe może również wpływać na dzieci, które przypadkowo spożywają produkty zawierające alkohol. Wiele środków do dezynfekcji rąk jest w kolorowych butelkach, może być zdobione brokatem i pachnieć jak jedzenie lub słodycze, co czyni je bardzo kuszącymi dla małych dzieci77. Dziecko spożywające więcej niż odrobinę środka do dezynfekcji rąk może być narażone na zatrucie alkoholowe. Ilość alkoholu w środkach do dezynfekcji rąk waha się od 40% do 95%. Większość produktów do dezynfekcji rąk zawiera ponad 60% alkoholu etylowego, co stanowi silniejsze stężenie alkoholu niż większość mocnych alkoholi78.
Jak pokazują dane, zatrucie alkoholowe pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego, wymagającym ciągłych działań profilaktycznych i interwencyjnych na wielu poziomach. Dalszy rozwój i udoskonalanie metod leczenia, a także edukacja publiczna, są niezbędne do zmniejszenia śmiertelności i przewlekłych następstw narażenia na toksyczne alkohole79.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.