Zaćma
Epidemiologia
Zaćma pozostaje główną przyczyną ślepoty na świecie, odpowiadając za około 51% przypadków globalnej ślepoty, co przekłada się na około 20 milionów osób. W 2019 roku około 94 miliony osób cierpiało na zaćmę, a liczba lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALYs) z powodu zaćmy wzrosła z 3,49 mln w 1990 do 6,68 mln w 2019 roku. Wiek jest kluczowym czynnikiem ryzyka, z częstością występowania zaćmy rosnącą znacząco po 40. roku życia, osiągającą niemal powszechność u osób powyżej 90 lat. Zaćma wrodzona i dziecięca stanowi istotny problem zdrowotny, odpowiadając za około jedną trzecią przypadków ślepoty u niemowląt, z częstością występowania od 1 do 15 na 10 000 dzieci. Ponadto, zaćma jest częstsza u kobiet niż u mężczyzn, a jej obciążenie jest wyższe w regionach o niższym statusie socjoekonomicznym, szczególnie w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie. Czynniki ryzyka obejmują ekspozycję na promieniowanie UV-B, cukrzycę, stosowanie niektórych leków (inhibitory ACE, fibraty, inhibitory alfa-glukozydazy, insulina) oraz czynniki środowiskowe, takie jak zmiany klimatyczne i wysokie temperatury.
Epidemiologia zaćmy – dane globalne
Zaćma stanowi główną przyczynę ślepoty na świecie, odpowiadając za około 51% przypadków ślepoty globalnej, co przekłada się na około 20 milionów osób123. W 2010 roku zespół Vision Loss Expert Group finansowany przez Fundację Billa i Melindy Gatesów obliczył, że zaćma powodowała ślepotę (ostrość wzroku w lepszym oku poniżej 3/60) u 10,6 miliona osób oraz umiarkowane do ciężkiego upośledzenie wzroku (ostrość wzroku między 6/18 a 3/60) u 34,4 miliona osób4. Według danych WHO z 2019 roku, około 94 miliony osób na całym świecie cierpi z powodu zaćmy5.
Globalnie, liczba lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (Disability-Adjusted Life Years, DALYs) z powodu zaćmy wzrosła z 3,492,604 w 1990 roku do 6,676,281 w 2019 roku6. Analiza trendów z badania Global Burden of Disease (GBD) 2019 wykazała, że globalne obciążenie upośledzeniem wzroku spowodowanym zaćmą znacząco wzrosło, z rozpowszechnieniem zwiększającym się o 58,45% i wskaźnikiem DALY rosnącym o 32,18% w ciągu ostatnich 30 lat7. W 2019 roku na całym świecie odnotowano 370,4 (95% UI: 163,2 do 689,3) lat życia z niepełnosprawnością (YLDs) przypisywanych zaćmie związanej z wysokim BMI, co stanowi ponad trzykrotny wzrost w porównaniu do 1990 roku8.
Dystrybucja geograficzna zaćmy
Istnieją znaczące różnice regionalne w rozpowszechnieniu zaćmy na świecie9. Zaćma odpowiada za 30-50% przypadków ślepoty w większości krajów afrykańskich i azjatyckich10. W regionie Wschodniego Śródziemnomorza zaćma jest odpowiedzialna za ponad 51% przypadków ślepoty1112. Natomiast w Ameryce Północnej stanowi tylko 12,7% przypadków ślepoty13.
Północna Afryka i Bliski Wschód zostały zidentyfikowane jako obszary wysokiego ryzyka zaćmy związanej z wysokim BMI w 2019 roku, z Arabią Saudyjską jako krajem o najwyższym obciążeniu14. W Australii zaćma jest drugą najczęstszą przyczyną obustronnego upośledzenia wzroku, a operacja zaćmy jest najczęstszą planową procedurą chirurgiczną15. W Wielkiej Brytanii zaćma związana z wiekiem dotyka około połowy osób w wieku powyżej 65 lat, a odsetek ten wzrasta do 70% u osób w wieku powyżej 85 lat1617.
Zaćma w różnych grupach wiekowych
Wiek jest najważniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju zaćmy1819. Częstość występowania zaćmy wzrasta z każdą dekadą życia po 40. roku życia20. Badania australijskie wykazały, że częstość występowania zaćmy podwaja się z każdą dekadą po 40. roku życia, a prawie wszyscy w wieku 90 lat lub starsi są dotknięci zaćmą21.
W Stanach Zjednoczonych zmiany soczewki związane z wiekiem zostały odnotowane u 42% osób w wieku od 52 do 64 lat, 60% w wieku od 65 do 74 lat i 91% w wieku od 75 do 85 lat22. Do 80. roku życia ponad połowa wszystkich Amerykanów ma zaćmę23. Według badania Framingham Eye Study z lat 1973-1975, zaćma starcza występowała u 15,5% z 2477 zbadanych pacjentów24.
Globalne badania wskazują, że wskaźnik YLD zaćmy związanej z wysokim BMI wzrastał z wiekiem, a największa liczba przypadków zaćmy była obserwowana u osób w wieku 70-74 lat25. Aktualne badania sugerują, że obciążenie zaćmą związaną z wysokim BMI było wyższe u osób w wieku 70-74 lat i było wyższe wśród kobiet w porównaniu z mężczyznami26.
Zaćma u dzieci
Zaćma wrodzona i/lub dziedziczna u dzieci jest istotnym problemem zdrowotnym, odpowiadającym za około jedną trzecią przypadków ślepoty u niemowląt na całym świecie27. Zaćma związana z dzieciństwem jest odpowiedzialna za 5-20% światowej ślepoty u dzieci2829.
Częstość występowania zaćmy dziecięcej waha się od 1 do 15 na 10 000 dzieci3031. Szeroki zakres odzwierciedla różnice w populacjach, grupach wiekowych, metodach ustalania i definicjach przypadków. Częstość występowania zaćmy wrodzonej w krajach rozwiniętych wynosi 1-3 na 10 00032. Częstość występowania zaćmy wrodzonej w Stanach Zjednoczonych została określona na 1,2-6,0 przypadków na 10 00033.
Szacuje się, że rocznie rodzi się około 20 000-40 000 dzieci z zaćmą wrodzoną lub dziecięcą34. Między 8% a 25% zaćm wrodzonych jest dziedzicznych, a znajomość ich architektury genetycznej stale rośnie35. Przegląd z 2020 roku dotyczący genetyki zaćmy wrodzonej wykazał, że defekty genetyczne są odpowiedzialne za około jedną czwartą zaćm wrodzonych, a wiele mutacji zidentyfikowano w ponad 100 genach związanych z zaćmą wrodzoną36.
Zróżnicowanie płciowe w epidemiologii zaćmy
Najnowsze badania ujawniają, że zaćma częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn, ze stosunkiem mężczyzn do kobiet wynoszącym 1 do około 1,337. Zaćma jest powszechniejsza u kobiet3839.
Nierówność płci w globalnym obciążeniu zaćmą utrzymuje się od 1990 do 2019 roku i stopniowo zwiększała się w ciągu dekad40. Kobiety miały wyższe wskaźniki YLD dla zaćmy związanej z wysokim BMI niż mężczyźni we wszystkich grupach wiekowych41.
Nierówność płci obserwowana w regionie Azji Południowo-Wschodniej była większa niż w innych regionach WHO, z najwyższymi zarówno standaryzowanymi wiekowo wskaźnikami DALY, jak i rozpowszechnieniem42. Nierówność płci w obciążeniu zaćmą utrzymywała się od 1990 roku, a nierówność pozostawała wraz ze starzeniem się w różnych stadiach upośledzenia wzroku i regionach o różnym poziomie rozwoju43.
Zróżnicowanie rasowe i etniczne w występowaniu zaćmy
Wiele badań z 2010 roku ujawnia, że zaćma jest najczęstsza w rasie białych Amerykanów, gdzie częstość występowania waha się od 17 do 18% na 100 osób. Czarnoskórzy byli drugą najczęściej dotkniętą grupą z częstością występowania na poziomie 13%, a następnie Latynosi z częstością występowania prawie 12%44.
W Stanach Zjednoczonych kilka badań dotyczących częstości występowania wykazało, że zaćma jest częstszą przyczyną upośledzenia wzroku u czarnoskórych niż u białych. Może to być spowodowane ograniczonym dostępem do opieki zdrowotnej wśród populacji niebiałych45.
Zaćma stanowi istotny problem dla rdzennych mieszkańców Australii i mieszkańców Wysp Cieśniny Torresa, będąc 12 razy bardziej prawdopodobną u rdzennych mieszkańców niż u nie-rdzennych Australijczyków. Ponadto rdzenni mieszkańcy czekają około 63% dłużej niż nie-rdzenni Australijczycy na operację zaćmy46.
Wpływ czynników socjoekonomicznych
Istnieje związek między ubóstwem a zaćmą47. Globalnie, podeszły wiek, płeć żeńska i niższy status socjoekonomiczny są związane z wyższym obciążeniem zaćmą48. Pod względem wskaźnika rozwoju społecznego (SDI), regiony o średnio-niskim SDI miały największą liczbę lat życia z niepełnosprawnością (YLD) związanych z zaćmą spowodowaną wysokim BMI w 2019 roku49.
Obciążenie chorobą było szczególnie dotkliwe u kobiet, w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie oraz w regionach o średnio-niskim SDI50. Wyniki badań wykazały, że w ciągu ostatnich 3 dekad wyższe wskaźniki DALY były również związane z niższym SDI, HDI, krajowym PM2.5 i otaczającym promieniowaniem UV51.
Metody nadzoru nad zaćmą
System nadzoru nad zdrowiem wizji i oczu (VEHSS) raportuje częstość występowania zaćmy w następujących kategoriach na podstawie tych metod identyfikacji: zaćma oparta na badaniu, zaćma zgłaszana samodzielnie i zaćma zdiagnozowana52. Narodowe Badanie Wywiadów Zdrowotnych (NHIS) zawiera pytanie samooceny dotyczące tego, czy lekarz kiedykolwiek poinformował respondenta, że ma zaćmę53.
VEHSS raportuje roczną częstość występowania zdiagnozowanej zaćmy na podstawie obecności kodów Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-9 i ICD-10 w roszczeniach pacjentów lub elektronicznych systemach dokumentacji medycznej (EHR)54. Należy zauważyć, że kody diagnostyczne w danych dotyczących roszczeń są przeznaczone do celów rozliczeniowych i mogą niedoszacowywać rzeczywistą częstość występowania zaćmy55.
VEHSS definiuje następujące podgrupy podsumowujące wskazujące, czy istnieją dowody, że pacjent ze zdiagnozowaną zaćmą miał również rozpoznanie wcześniejszego leczenia zaćmy56. VEHSS oddzielnie uwzględnia roczną częstość występowania leczenia zaćmy na podstawie kodów procedur57. VEHSS wykorzystuje nowe i istniejące źródła danych do dostarczania informacji o utracie wzroku, zaburzeniach oczu i usługach opieki okulistycznej w Stanach Zjednoczonych58.
Wskaźniki operacji zaćmy
Na częstość występowania zaćmy wpływa wskaźnik operacji zaćmy (CSR lub liczba operacji zaćmy wykonywanych na milion osób rocznie), który waha się od mniej niż 200 do ponad 6000 w różnych regionach59. Wysoki wskaźnik częstości występowania zaćmy w niektórych krajach rozwijających się nie wynika z braku rozwiązania klinicznego, ale częściowo z nieskutecznego wdrażania60.
W Wielkiej Brytanii operacja zaćmy pozostaje najczęściej przeprowadzanym zabiegiem chirurgicznym w NHS. W roku finansowym kończącym się w 2022 r. w Anglii było ponad 409 000 przyjęć do szpitala na operację zaćmy, w tempie 3 803 (3 789 do 3 816) na 100 000 populacji. Liczba ta wzrosła powyżej poziomu sprzed pandemii COVID-1961. W Kolumbii Brytyjskiej w latach 2018/2019 przeprowadzono 69 463 operacje zaćmy62.
Pokrycie operacją zaćmy u osób starszych w Afryce Subsaharyjskiej (SSA) waha się znacznie (od 12,1% do 96%). Liczba operacji potrzebnych na milion populacji waha się od 1800 w Rwandzie do 4500 w Mali63. Mimo to, według najnowszych danych WHO, tylko 17% osób z upośledzeniem wzroku lub ślepotą z powodu zaćmy uzyskało dostęp do wysokiej jakości chirurgii64.
Czynniki ryzyka zaćmy
Nasze obecne zrozumienie etiologii zaćmy pokazuje, że zdecydowanie największy wpływ ma rosnący wiek65. Jednak ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe B (UV-B), stosowanie dietetycznych witamin antyoksydacyjnych oraz obecność cukrzycy, występowanie odwodnienia i ciężkiej biegunki oraz stosowanie leków terapeutycznych, takich jak sterydy, oraz leków rekreacyjnych, takich jak nikotyna i alkohol, mogą być ważnymi czynnikami ryzyka66.
Badania wykazały związek między zaćmą a historią ciężkiej biegunki i odwodnienia67. Ponadto, zaobserwowano najwyraźniej ochronny wpływ aspiryny, paracetamolu i podobnych leków. Ten ochronny efekt dotyczy ryzyka związanego z cukrzycą68.
Cukrzyca (typu 1 lub 2) stanowi bardzo wysokie ryzyko zaćmy i prawdopodobieństwo jej rozwoju w młodszym wieku69. Zaćmy mogą występować wtórnie w stosunku do chorób ocznych lub ogólnoustrojowych, takich jak cukrzyca, która powoduje 2-5-krotnie zwiększone ryzyko rozwoju zmętnienia soczewki70.
Nadmierna ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe B (UVB) ze światła słonecznego zwiększa ryzyko zaćmy71. Badanie z 2023 roku z udziałem prawie 60 000 osób w Urumqi w północno-zachodniej części Chin wykazało, że temperatury przekraczające 28,7°C (około 83°F) zwiększały ryzyko zapalenia spojówek o około 16% w porównaniu do dziennych temperatur około 10,7°C (51°F)72.
Globalne trendy zdrowotne wskazują, że zmiana klimatu stanowi rosnące zagrożenie dla zdrowia oczu, w tym rozwoju zaćmy. Ponieważ soczewka nie może regenerować białek, im dłużej przebywa się w gorącu, tym większe ryzyko rozwoju zaćmy73.
Leki systemowe a zaćma
Przeprowadzono badanie mające na celu ocenę związku między lekami systemowymi a częstością występowania zaćmy korowej w populacji azjatyckiej74. Po uwzględnieniu wieku, płci, pochodzenia etnicznego, wskaźnika masy ciała, statusu palenia, statusu społeczno-ekonomicznego, nadciśnienia, hiperlipidemii, cukrzycy, czasu trwania cukrzycy i chorób sercowo-naczyniowych, inhibitory ACE (OR=1,27; 95%CI 1,05 do 1,55), fibraty (OR=1,57; 95%CI 1,05 do 2,35), inhibitory alfa-glukozydazy (AGI) (OR=1,85; 95%CI 1,13 do 3,02) i insulina (OR=1,80; 95%CI 1,11 do 2,93) były istotnie związane z obecnością zaćmy korowej75.
Inhibitory ACE, fibraty i inhibitory alfa-glukozydazy były związane ze zwiększoną częstością występowania zaćmy korowej w tej populacji azjatyckiej, niezależnie od obecności odpowiednio nadciśnienia, hiperlipidemii i cukrzycy76.
Zaćma pourazowa
Zaćma może również wystąpić nagle, w wyniku bezpośredniego urazu mechanicznego na polu bitwy lub ekspozycji na gazy, chemikalia lub nową broń w strefach wojny77. „W przypadku zaćmy pourazowej może ona pochodzić z bezpośredniego i pośredniego urazu oka,” wyjaśnił dr Mariia Viswanathan, okulista i szef Edukacji, Szkolenia, Badań i Nadzoru w Oddziale Opieki Klinicznej i Integracji w Centrum Doskonałości Wzroku Agencji Zdrowia Obronnego (VCE)78.
Zaćmy pourazowe u członków służb mogą wystąpić natychmiast po urazie oka, miesiące, a nawet lata później. Mogą być również wynikiem sytuacji niebojowych, jak podaje VCE79. W XX wieku częstość urazów oczu wśród żołnierzy wzrastała z każdym większym konfliktem zbrojnym, jak podaje VCE. Jeszcze w 2008 roku 13% ofiar bojowych wymagających ewakuacji miało urazy oczu80.
Wpływ zaćmy – społeczny i ekonomiczny
Zaćma stanowi istotny problem zdrowia publicznego o znaczących konsekwencjach społecznych i ekonomicznych. Bezpośrednie koszty medyczne leczenia zaćmy w USA szacuje się na 6,8 miliarda dolarów rocznie81. Socjoekonomiczny efekt operacji zaćmy jest znaczący82.
Utrata wzroku z powodu zaćmy zwiększa ryzyko demencji u osób starszych, zwiększa prawdopodobieństwo upadków i wypadków drogowych, a poprzez szkodliwy wpływ na jakość życia zwiększa śmiertelność83. Mimo że ryzyko śmierci w wyniku usunięcia zaćmy jest prawie zaniedbywalnie małe, badania wykazały zwiększone ryzyko śmiertelności u pacjentów, którzy przeszli operację. Te dane sugerują związek między zaćmą starczą a zwiększoną śmiertelnością84.
Bariery w dostępie do leczenia zaćmy
Skuteczne zarządzanie i leczenie zaćmy w Afryce Subsaharyjskiej (SSA) napotyka na kilka znaczących barier. Brak świadomości jest powszechnym problemem, ponieważ wiele osób, szczególnie na obszarach wiejskich, nie jest poinformowanych o zaćmie lub dostępnych opcjach leczenia. Ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej jest kolejną krytyczną barierą, z niewystarczającą liczbą placówek i usług opieki zdrowotnej, szczególnie w krajach o niższym i średnim dochodzie85.
Ograniczenia ekonomiczne są powszechnym problemem, ponieważ wysoki koszt operacji zaćmy uniemożliwia wielu osobom poszukiwanie terminowej interwencji medycznej86. W wielu krajach usługi chirurgiczne są niewystarczające, a zaćma pozostaje główną przyczyną ślepoty87.
Nawet tam, gdzie usługi chirurgiczne są dostępne, słabe widzenie związane z zaćmą może nadal być powszechne w wyniku długiego oczekiwania na operację i barier w dostępie do niej, takich jak koszty, brak informacji i problemy z transportem88.
Prognozy i trendy w epidemiologii zaćmy
Przewiduje się, że z powodu wzrostu populacji i starzenia się społeczeństwa, wskaźniki DALY związane z zaćmą dla obu płci będą nadal wzrastać w ciągu najbliższych 15 lat89. Chociaż standaryzowany wiekowo wskaźnik DALY dla zaćmy zmniejszył się, w ciągu ostatnich 30 lat nastąpił znaczący wzrost liczby DALY. Prognozy sugerują, że globalne obciążenie zaćmą będzie nadal rosło w ciągu najbliższych 15 lat90.
Populacja świata rośnie (głównie w krajach rozwijających się), a ludzie będą żyć dłużej. Więc bez dostępnej, wydajnej operacji zaćmy, częstość występowania będzie rosnąć. Kraje rozwijające się ponoszą rosnące obciążenie z powodu ślepoty zaćmowej, ponieważ zaćma występuje wcześniej w życiu, a częstość występowania jest wyższa91.
Szacunki przewidują, że obecnie zaćma dotyka około 22 milionów dorosłych w wieku 40 lat lub starszych i że do 2020 roku liczba ta w przybliżeniu się podwoi92. Oszacowano, że przypadki zaćmy będą nadal wzrastać, głównie w krajach rozwijających się, gdzie wzrost populacji będzie największy. Wraz ze wzrostem liczby osób w wieku powyżej 65 lat, wzrośnie częstość występowania zaćmy i potrzeba operacji zaćmy93.
Strategie zapobiegania i kontroli zaćmy
Aby zmniejszyć częstość występowania zaćmy, baza zasobów (infrastruktura, sprzęt, okuliści i inni pracownicy okulistyczni) musi się poprawić, podobnie jak zarządzanie zasobami w celu zbudowania odpowiednich procesów dla maksymalnego efektywnego kosztowo wykorzystania zasobów. Przyszłe rozwiązania będą musiały stawić czoła tym wyzwaniom94.
Program zapobiegania ślepocie WHO zapewnia wsparcie techniczne państwom członkowskim w rozwoju kompleksowych systemów opieki okulistycznej w celu rozwiązania problemu obciążenia zaćmą95. Efektywne globalne polityki mające na celu zmniejszenie występowania tych czynników ryzyka mogą odegrać kluczową rolę w łagodzeniu wpływu zaćmy i zmniejszeniu jej obciążenia96.
Korekcja okularowa wady refrakcji i operacja zaćmy należą do najbardziej efektywnych kosztowo interwencji opieki zdrowotnej97. Niskokosztowa operacja zaćmy z małym nacięciem z implantacją soczewki jest sprawdzoną strategią kliniczną98.
Do czasu, gdy wyniki obecnych badań nad skutecznością suplementów witaminowych antyoksydacyjnych staną się dostępne, jedynymi skutecznymi interwencjami ochronnymi zmniejszającymi ryzyko zaćmy wydają się być zmniejszenie ekspozycji oczu na promieniowanie UV-B i zaprzestanie palenia99. Zmniejszenie gazów cieplarnianych i substancji zubożających warstwę ozonową, które zwiększają ekspozycję na promieniowanie UV, ma kluczowe znaczenie dla ochrony zdrowia oczu na poziomie globalnym100.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.