Norowirus (zakażenie jelit)
Epidemiologia
Norowirus, jednoniciowy wirus RNA z rodziny Caliciviridae, jest główną przyczyną ostrego zapalenia żołądka i jelit na świecie, powodując około 685 milionów przypadków rocznie, w tym 200 milionów u dzieci poniżej 5 roku życia. W USA norowirus odpowiada za 19-21 milionów zachorowań rocznie, co stanowi 58% wszystkich chorób pokarmowych, prowadząc do około 109 000 hospitalizacji, 465 000 wizyt na oddziałach ratunkowych, 2,27 miliona wizyt ambulatoryjnych oraz 900 zgonów, głównie wśród osób ≥65 lat. Sezonowość infekcji jest wyraźna, z największą aktywnością od listopada do kwietnia, a w sezonie 2024-2025 odnotowano wzrost liczby ognisk w porównaniu do lat poprzednich. Ogniska najczęściej występują w placówkach opieki zdrowotnej, zwłaszcza w domach opieki długoterminowej, gdzie pacjenci są bardziej narażeni na ciężki przebieg choroby.
- Epidemiologia norowirusa
- Ogniska zakażenia norowirusa
- Systemy nadzoru i monitorowania norowirusa
- NoroSTAT i inne systemy nadzoru w USA
- CaliciNet i międzynarodowe systemy nadzoru
- Metody nadzoru i ograniczenia
- Trendy i warianty norowirusa
- Zmiany trendów i pojawienie się nowych wariantów
- Wpływ pandemii COVID-19
- Badania genetyczne i ewolucja wirusa
- Metody monitorowania i raportowania
- Regionalne i międzynarodowe różnice w epidemiologii
- Wyzwania i perspektywy w nadzorze norowirusa
Epidemiologia norowirusa
Norowirus jest wiodącą przyczyną ostrego zapalenia żołądka i jelit na całym świecie. Jako jednoniciowy, niezawierający otoczki wirus RNA z rodziny Caliciviridae, jest najbardziej powszechną przyczyną wymiotów i biegunki wśród osób w każdym wieku zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w skali globalnej12. Szacuje się, że rocznie norowirus powoduje około 685 milionów przypadków zapalenia żołądka i jelit na całym świecie, w tym 200 milionów przypadków wśród dzieci poniżej 5 roku życia3.
Występowanie w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych norowirus powoduje średnio 19-21 milionów zachorowań rocznie45. Jest odpowiedzialny za około 58% wszystkich chorób pokarmowych w USA6. Każdego roku w USA norowirus powoduje średnio:
- 109 000 hospitalizacji
- 465 000 wizyt na oddziałach ratunkowych (głównie wśród małych dzieci)
- 2,27 miliona wizyt ambulatoryjnych (głównie wśród małych dzieci)
- 900 zgonów (głównie wśród osób w wieku 65 lat i starszych)78
Według danych z grudnia 2024 roku, w USA odnotowano znaczący wzrost liczby przypadków zapalenia żołądka i jelit związanych z noowirusem w porównaniu z podobnym okresem z poprzednich lat9. Według CDC (Centra Kontroli i Prewencji Chorób), w okresie od 1 sierpnia 2024 do 9 kwietnia 2025 roku, zgłoszono 2407 ognisk norowirusa przez stany uczestniczące w programie NoroSTAT10.
Wzorce sezonowe
Chociaż ogniska norowirusa występują przez cały rok, są one najczęstsze od listopada do kwietnia11. Ta sezonowość została potwierdzona przez liczne badania i systemy nadzoru. W sezonie 2024-2025 całkowita liczba zgłoszonych ognisk przekroczyła zakres zgłaszany w tym samym okresie w latach 2012-2020 oraz 2021-202412.
Dane zbierane po 2021 roku są monitorowane pod kątem zmian w sezonowości ognisk i trendach. Linia sezonowa, która konsekwentnie utrzymuje się powyżej średnich obszarów, szczególnie w szczycie sezonu (grudzień-marzec), może wskazywać na niezwykle wysoką aktywność norowirusa13.
Grupy ryzyka
Chociaż norowirus może zainfekować osoby w każdym wieku, pewne grupy są bardziej narażone na ciężki przebieg choroby i złe rokowania:
- Osoby starsze (≥65 lat)
- Małe dzieci (poniżej 5 lat)
- Osoby z obniżoną odpornością14
Szacuje się, że zdecydowana większość (90%) zgonów związanych z norowrrusem w Stanach Zjednoczonych występuje wśród osób w wieku ≥65 lat15. U osób starszych obserwuje się dłuższy czas trwania biegunki (od 3 do 9 dni) oraz wolniejszy powrót do zdrowia, szczególnie u pacjentów w wieku ≥85 lat, z których prawie połowa nadal wykazuje objawy po 4 dniach16.
Ogniska zakażenia norowirusa
Norowirus jest najczęstszą przyczyną ognisk ostrego zapalenia żołądka i jelit na całym świecie17. Każdego roku w Stanach Zjednoczonych zgłaszanych jest około 2500 ognisk norowirusa18.
Typy placówek i meldunkowość
Ogniska norowirusa są powszechne w różnych środowiskach. Najczęściej zgłaszanym miejscem występowania ognisk norowirusa w USA i innych krajach uprzemysłowionych są placówki opieki zdrowotnej19. Do typowych środowisk należą:
- Placówki opieki długoterminowej (LTCF) i domy opieki
- Szpitale i inne placówki opieki zdrowotnej
- Szkoły i przedszkola
- Statki wycieczkowe
- Restauracje i imprezy cateringowe
- Koszary wojskowe
- Ośrodki wypoczynkowe2021
W przypadku placówek opieki długoterminowej szczególne obawy budzi fakt, że osoby przebywające w tych placówkach częściej są starsze lub mają choroby współistniejące, co zwiększa ryzyko ciężkiego przebiegu infekcji22.
Współczynniki zgłaszalności ognisk norowirusa różnią się w zależności od lokalizacji. W wielu jurysdykcjach pojedyncze przypadki norowirusa nie podlegają obowiązkowi zgłaszania, jednak wszystkie ogniska (zwykle definiowane jako dwa lub więcej powiązanych przypadków) muszą być zgłaszane do lokalnych departamentów zdrowia2324.
Wskaźniki zakażeń i obciążenie chorobą
Norowirus wiąże się ze znacznym obciążeniem ekonomicznym i klinicznym. Bezpośrednie koszty opieki zdrowotnej i utracona produktywność z powodu choroby własnej lub czasu spędzonego na opiece nad chorym dzieckiem szacowane są na 60 miliardów dolarów rocznie na całym świecie25.
W badaniu dotyczącym ognisk norowirusa w domach opieki stwierdzono, że śmiertelność z wszystkich przyczyn była wyższa w okresach występowania ognisk w porównaniu z okresami bez ognisk26. Na całym świecie norowirus odpowiada za szacunkowo 150 000 zgonów dorosłych i 50 000 zgonów dzieci rocznie27.
| Grupa wiekowa | Liczba przypadków rocznie (USA) | Wskaźnik zapadalności | Hospitalizacje | Zgony |
|---|---|---|---|---|
| Dzieci <5 lat | Wysoka | 20,4 na 1000 osobo-lat | Najwyższy odsetek wizyt na SOR | Niski |
| Osoby dorosłe | Średnia | Zmienna | Średnia | Niski |
| Dorośli ≥65 lat | Średnia | 4,5 na 1000 osobo-lat | Wysoka | Najwyższy (90% wszystkich zgonów) |
Systemy nadzoru i monitorowania norowirusa
Monitorowanie rozprzestrzeniania się norowirusa odbywa się poprzez różne systemy nadzoru na poziomie krajowym i międzynarodowym. Te systemy są kluczowe dla zrozumienia epidemiologii, identyfikacji nowych szczepów i zapobiegania ogniskskom28.
NoroSTAT i inne systemy nadzoru w USA
W Stanach Zjednoczonych kluczową rolę w monitorowaniu norowirusa odgrywa NoroSTAT, który jest siecią nadzoru nad norowrirusem CDC. NoroSTAT umożliwia szybkie i zautomatyzowane zgłaszanie ognisk norowirusa przez uczestniczące departamenty zdrowia stanowego29.
Dane o podejrzewanych i potwierdzonych ogniskach norowirusa zgłaszane do CDC przez uczestniczące stanowe departamenty zdrowia są aktualizowane co miesiąc. Dane te są wykorzystywane do oceny obecnej i przeszłej aktywności norowirusa oraz wpływu przyszłych genotypów norowirusa30.
Obecnie 14 stanów uczestniczy w programie NoroSTAT, w tym Alabama, Kolorado, Massachusetts, Michigan, Minnesota, Nebraska, Nowy Meksyk, Karolina Północna, Ohio, Oregon, Karolina Południowa, Tennessee, Wirginia i Wisconsin31.
CaliciNet i międzynarodowe systemy nadzoru
CaliciNet jest krajową siecią nadzoru nad ogniskami norowirusa skupiającą federalne, stanowe i lokalne laboratoria zdrowia publicznego w Stanach Zjednoczonych32. Baza danych CaliciNet umożliwia śledzenie źródeł przenoszenia i czasowego rozprzestrzeniania się konkretnych genotypów norowirusa33.
Poza USA wiele krajów prowadzi własne systemy nadzoru. Na przykład w Kanadzie stosowane są różne systemy nadzoru do monitorowania ognisk norowirusa, w tym Kanadyjski System Nadzoru nad Chorobami Podlegającymi Zgłoszeniu (Canadian Notifiable Disease Surveillance System) i Krajowy Program Nadzoru nad Chorobami Jelitowymi (National Enteric Surveillance Program, NESP)34.
CDC współpracuje z wieloma globalnymi partnerami w celu określenia obciążenia ostrym zapaleniem żołądka i jelit spowodowanym norowiruse i zapobiegania ognisksom norowirusa35.
Metody nadzoru i ograniczenia
Istnieje kilka metod nadzoru nad norowrisem:
- Zgłaszanie ognisk przez placówki opieki zdrowotnej i długoterminowej
- Badania laboratoryjne (PCR) w celu identyfikacji wirusa
- Nadzór nad wodami odpadowymi (Wastewater surveillance)
- Dane z oddziałów ratunkowych i przychodni3637
Ograniczenia obecnych systemów nadzoru obejmują brak standardowego testowania na norowrus poza środowiskami z ogniskami zakażeń, co utrudnia oszacowanie prawdziwego obciążenia chorobą z rutynowych źródeł38. Ponadto, śledzenie rozpowszechnienia norowirusa może być trudne, ponieważ w wielu jurysdykcjach nie jest on uznawany za chorobę podlegającą obowiązkowemu zgłaszaniu, co wymaga od lekarzy zgłaszania zakażeń39.
Trendy i warianty norowirusa
Norowirus charakteryzuje się znaczną różnorodnością genetyczną, z wieloma genogruwapmi i genotypami krążącymi jednocześnie na całym świecie i powodującymi choroby u ludzi40.
Zmiany trendów i pojawienie się nowych wariantów
Wzrost przypadków zapalenia żołądka i jelit jest prawdopodobnie częściowo spowodowany pojawieniem się wariantu szczepu norowirusa, GII.1741. Według danych z grudnia 2024 r. z sieci laboratoriów zdrowia publicznego CaliciNet, próbki od pacjentów w prawie 7 na 10 ognisk norowirusa dały wyniki pozytywne dla nowego szczepu GII.17[P17] w bieżącym sezonie42.
Ten szczep jest odpowiedzialny za ogniska „wszędzie” w całym kraju w tym sezonie, w tym na statkach wycieczkowych. CDC śledziło co najmniej sześć ognisk norowirusa na statkach w ubiegłym miesiącu, co stanowi największą liczbę zgłoszeń w ciągu miesiąca od ponad dekady43.
Wpływ pandemii COVID-19
Podczas okresów zamknięcia z powodu COVID-19 zaobserwowano zmniejszenie częstości występowania norowirusa, jednak najnowsze dane pokazują, że wraz ze zniesieniem ograniczeń związanych z pandemią COVID-19, częstość występowania norowirusa powróciła do poziomów sprzed pandemii44.
Ta zmiana może mieć wpływ na interpretację danych z nadzoru i porównania rok do roku. Dane po 2021 roku są monitorowane pod kątem zmian w sezonowości ognisk i trendach45.
Badania genetyczne i ewolucja wirusa
Norowirus jest znanym z szybkiej ewolucji i zdolności do tworzenia nowych wariantów. Kaliciwirusy, w tym norowirus, są podzielone na pięć genogrupp na podstawie porównania sekwencji regionu polimerazy RNA i kapsydu genomu. Genogrupy I, II i IV są związane z zakażeniami u ludzi46.
Większość przypadków zapalenia żołądka i jelit u ludzi wywołanych przez norowirus jest spowodowana przez wirusy genogrupy II. Zakażenia genogrupy I występują rzadko, a zakażenia genogrupy IV są niezwykle rzadkie47.
Najczęściej identyfikowanym szczepem norovirusa GII.4 w bieżącym sezonie są warianty podobne do Norovirus/GII.4/Sydney/2012. Od kwietnia 2024 r. odnotowano wzrost odsetka próbek charakteryzujących się jako GII.1748.
Metody monitorowania i raportowania
Skuteczny monitoring i raportowanie są kluczowe dla kontroli i zapobiegania ognisksom norowirusa. Różne podejścia są stosowane w celu śledzenia i raportowania przypadków norowirusa49.
Metody diagnostyczne
Norowirus może być diagnozowany poprzez badanie kału osoby zakażonej, najlepiej w ciągu 48-72 godzin od wystąpienia objawów50. Wiele laboratoriów może przeprowadzić ten test, ale lekarze często opierają swoją diagnozę na objawach pacjenta i czasie ich trwania51.
Podczas ognisk zdrowia publiczne laboratoria mogą badać próbki kału w celu identyfikacji wirusa i potwierdzenia przyczyny ogniska52. W przypadku ogniska w placówce, Laboratorium Departamentu Zdrowia często bada kał co najmniej dwóch różnych osób, aby zidentyfikować źródło choroby53.
Monitorowanie ścieków
Nadzór nad ściekami, który służy jako wczesne ostrzeżenie o rosnącej liczbie przypadków w społeczności, również pokazuje wzrost. Według WastewaterSCAN, programu, który monitoruje wirusy poprzez miejskie systemy wodne prowadzone przez naukowców ze Stanford i Emory University, poziomy norowirusa są „wysokie” w całym kraju, z tendencją wzrostową w ciągu ostatnich 21 dni5455.
Systemy zgłoszeń i procedury
Różne jurysdykcje mają różne wymagania dotyczące zgłoszeń:
- W większości stanów USA pojedyncze przypadki norowirusa nie muszą być zgłaszane, ale ogniska (zwykle definiowane jako dwa lub więcej powiązanych przypadków) muszą być zgłaszane do lokalnych departamentów zdrowia56
- W niektórych przypadkach norowirus jest zgłaszany rutynowo, jeśli dotyka osoby pracującej z żywnością, bezpośredniego opiekuna lub dziecka w wieku przedszkolnym57
- Pracownicy wszelkich firm związanych z żywnością, którzy mają norowirus, muszą pozostać poza pracą przez 72 godziny po ustąpieniu objawów58
W przypadku podejrzenia ogniska norowirusa w obiekcie zaleca się powiadomienie lokalnego lub państwowego departamentu zdrowia59. Na przykład, aby zgłosić podejrzenie choroby pokarmowej, mieszkańcy Minnesoty mogą zadzwonić pod numer infolinii Departamentu Zdrowia Minnesoty ds. Chorób Przenoszonych przez Żywność (1-877-FOOD-ILL)60.
Regionalne i międzynarodowe różnice w epidemiologii
Występowanie i wpływ norowirusa różnią się w zależności od lokalizacji geograficznej, czynników środowiskowych i zasobów zdrowia publicznego61.
Różnice w występowaniu globalnym
Norowirus powoduje około 18% wszystkich przypadków ostrego zapalenia żołądka i jelit na całym świecie. Jest stosunkowo powszechny w krajach rozwiniętych i w krajach rozwijających się o niskiej śmiertelności (odpowiednio 20% i 19%) w porównaniu do krajów rozwijających się o wysokiej śmiertelności (14%)62.
Zakażenia norowrrusem są również bardziej rozpowszechnione w krajach rozwijających się63. Badania kohortowe przeprowadzone w krajach o niskich i średnich dochodach wykazały, że nawet 90% dzieci doświadcza co najmniej jednego zakażenia norowrrusem, a do 70% doświadcza biegunki związanej z norowrrusem we wczesnym dzieciństwie64.
Sezony i wzorce regionalne
Chociaż zakażenia norowrrusem mogą występować o każdej porze roku, występują znacznie częściej w miesiącach zimowych w klimacie umiarkowanym65. W cieplejszych miesiącach ogniska często występują w miejscach rekreacji wodnej66.
W wielu krajach północnej półkuli, w tym w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, odnotowano ostatnio wzrost liczby przypadków norowirusa6768. Według brytyjskiej agencji UK Health Security Agency, przypadki w Anglii są o 66% wyższe niż średnia dla tej pory roku i osiągnęły najwyższy poziom od ponad dekady69.
Specyficzne wzorce w różnych środowiskach
Norowirus jest powszechną przyczyną epidemii zapalenia żołądka i jelit na statkach wycieczkowych. CDC, poprzez swój Program Sanitarny Statków, rejestruje i bada ogniska chorób żołądkowo-jelitowych – głównie spowodowanych norowrrusem – na statkach wycieczkowych zarówno z amerykańskim, jak i zagranicznym planem podróży70.
W 2024 roku odnotowano 16 ognisk norowirusa na statkach, z czego 5 w grudniu, które dotknęły 890 pasażerów i członków załogi71. Ognisko może dotknąć ponad 25% pasażerów i mniejszą część członków załogi72.
W Walii liczba przypadków norowirusa wzrosła o 26% w tygodniu do 22 grudnia, z 39 do 49 przypadków w poprzednim tygodniu. W okresie od 30 września do 22 grudnia liczba przypadków była o 42% wyższa niż w tym samym okresie ubiegłego roku73.
Wyzwania i perspektywy w nadzorze norowirusa
Pomimo znaczących postępów w nadzorze nad norowrrusem, wciąż istnieją wyzwania i możliwości poprawy74.
Obecne wyzwania w nadzorze
Brak standardowego testowania na norowrus poza środowiskami z ogniskami stanowi wyzwanie w oszacowaniu prawdziwego obciążenia chorobą z rutynowych źródeł75. Ponadto, zróżnicowane wymagania dotyczące zgłaszania w różnych jurysdykcjach mogą prowadzić do niespójności w danych nadzoru.
Wyzwaniem jest również fakt, że osoby zakażone norowrrusem mogą wydalać wirusy do dwóch tygodni po ustąpieniu objawów, co może prowadzić do ciągłego rozprzestrzeniania się wirusa, nawet gdy ludzie nie wykazują objawów7677.
Innowacje w metodach nadzoru
Nowe podejścia do nadzoru nad norowrrusem obejmują:
- Wykorzystanie wyszukiwania w Internecie i danych z mediów społecznościowych do przewidywania ognisk norowirusa. Badania wykazały korelacje między wyszukiwanymi terminami, takimi jak „zapalenie żołądka i jelit”, „biegunka”, „wymioty”, „podróż” czy „przyjęcie”, a przypadkami norowirusa78
- Monitoring ścieków jako wczesny system ostrzegania o krążącym wirusie79
- Systemy raportowania elektronicznego ułatwiające szybkie zgłaszanie przypadków i ognisk80
Perspektywy w zapobieganiu i kontroli
Obecnie nie ma zatwierdzonej szczepionki przeciwko norowrrusowi, a wiele cech wirusa i odpowiedzi immunologicznej człowieka na niego utrudniło opracowanie szczepionki81. Jednak badania nad szczepionkami są w toku, a kilka kandydatów przechodzi badania kliniczne82.
Biorąc pod uwagę znaczną zachorowalność i śmiertelność związaną z norowrrusem, szczepionka zapobiegająca tej chorobie miałaby znaczący wpływ na globalne zdrowie publiczne83.
W międzyczasie kluczowe znaczenie ma dalsze wzmacnianie systemów nadzoru, promowanie higieny rąk i bezpiecznych praktyk żywnościowych oraz edukowanie społeczeństwa na temat zapobiegania infekcjom84.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.