Działania niepożądane
Mleczan

Działania niepożądane substancji mleczan

Mleczan jest substancją powszechnie stosowaną w roztworach do dializy otrzewnowej, takich jak Balance 1,5%/2,3%/4,25% z 1,5%/2,3%/4,25% glukozą i wapniem 1,25/1,75 mmol/l oraz w roztworach do hemodializy/hemofiltracji, jak Prismasol. Roztwory te zawierają mleczan jako bufor, który pomaga w utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej. Mimo składu zbliżonego do fizjologicznego, substancja ta może powodować szereg działań niepożądanych, które zostały szczegółowo opisane poniżej.¹

Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej

Stosowanie mleczanu w roztworach dializacyjnych może prowadzić do zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej, szczególnie alkalozy metabolicznej. Jest to spowodowane faktem, że mleczan jest metabolizowany do wodorowęglanów w organizmie. W przypadkach nadmiernej podaży lub zaburzonego metabolizmu mleczanu, może dojść do kumulacji zasad i rozwoju alkalozy.²

Zaburzenia gospodarki elektrolitowej

Jednym z najczęstszych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem roztworów zawierających mleczan są zaburzenia gospodarki elektrolitowej. Zaburzenia te obejmują przede wszystkim hipokaliemię, która występuje bardzo często podczas stosowania roztworów dializacyjnych. Hipokaliemia może prowadzić do zaburzeń rytmu serca, osłabienia mięśniowego oraz innych poważnych powikłań.³

Oprócz hipokaliemii, mogą wystąpić także inne zaburzenia elektrolitowe, takie jak hipokalcemia (niezbyt często) oraz hiperkalcemia (często), szczególnie w połączeniu ze zwiększonym przyjmowaniem wapnia, np. wskutek podawania zawierających wapń środków wiążących fosforany.⁴

W przypadku roztworów do hemodializy/hemofiltracji zawierających mleczan, takich jak Prismasol, może wystąpić hipofosfatemia, która jest istotnym zaburzeniem elektrolitowym wymagającym monitorowania i interwencji.⁵

Zaburzenia metaboliczne

Roztwory zawierające mleczan mogą powodować różne zaburzenia metaboliczne. Jednym z częstych działań niepożądanych jest zwiększone stężenie glukozy we krwi, co może być szczególnie istotne u pacjentów z cukrzycą lub z upośledzoną tolerancją glukozy. Hiperglikemia może wystąpić zarówno podczas stosowania roztworów do dializy otrzewnowej Balance, jak i roztworów do hemodializy/hemofiltracji Prismasol.^{6 7}

Innym częstym zaburzeniem metabolicznym jest hiperlipidemia, która może być związana z długotrwałym stosowaniem roztworów dializacyjnych zawierających glukozę i mleczan.⁸

Ponadto, może wystąpić zwiększenie masy ciała związane z ciągłym wchłanianiem glukozy z roztworu do dializy otrzewnowej, co jest również częstym działaniem niepożądanym.⁹

Zaburzenia endokrynologiczne

W kontekście długotrwałego leczenia roztworami zawierającymi mleczan, może rozwinąć się wtórna nadczynność przytarczyc z możliwymi zaburzeniami metabolizmu kostnego. Częstość występowania tego powikłania nie jest dokładnie znana, ale jest to istotne długoterminowe powikłanie, które wymaga monitorowania i odpowiedniego leczenia.¹⁰

Zaburzenia równowagi płynowej

Stosowanie roztworów dializacyjnych zawierających mleczan może prowadzić do zaburzeń równowagi płynów, takich jak retencja płynów lub odwodnienie. Zaburzenia te mogą manifestować się jako nagłe zmniejszenie (odwodnienie) lub zwiększenie masy ciała (przewodnienie). Znaczne odwodnienie może wystąpić szczególnie w przypadku stosowania roztworów o wyższym stężeniu glukozy.^{11 12}

Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego

Roztwory zawierające mleczan mogą powodować zaburzenia układu sercowo-naczyniowego, takie jak tachykardia, niedociśnienie tętnicze oraz nadciśnienie tętnicze. Zaburzenia te występują niezbyt często, ale mogą być istotne klinicznie, szczególnie u pacjentów z istniejącymi chorobami układu krążenia.^{13 14}

Zaburzenia układu oddechowego

Duszność jest niezbyt częstym działaniem niepożądanym związanym ze stosowaniem roztworów dializacyjnych zawierających mleczan. Może być ona związana zarówno z samym roztworem, jak i z techniką dializy.¹⁵

Ponadto, w kontekście dializy otrzewnowej, może wystąpić ból barków (często) oraz duszność spowodowana uniesieniem przepony (częstość nieznana), co jest raczej związane z techniką dializy niż bezpośrednio z substancją mleczan.¹⁶

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

W przypadku stosowania roztworów do hemodializy/hemofiltracji zawierających mleczan, takich jak Prismasol, mogą wystąpić nudności i wymioty. Częstość występowania tych działań niepożądanych nie jest dokładnie znana.¹⁷

W kontekście dializy otrzewnowej, mogą wystąpić zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak przepuklina (bardzo często), rozdęcie jamy brzusznej i uczucie pełności (często), biegunka (niezbyt często) oraz zaparcia (niezbyt często). Istotnym powikłaniem jest otorbiające stwardnienie otrzewnej, którego częstość występowania nie jest dokładnie znana.¹⁸

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Roztwory do hemodializy/hemofiltracji zawierające mleczan mogą powodować skurcze mięśni. Częstość występowania tego działania niepożądanego nie jest dokładnie znana.¹⁹

Inne działania niepożądane

Inne działania niepożądane, które mogą wystąpić podczas stosowania roztworów dializacyjnych zawierających mleczan, obejmują zawroty głowy (niezbyt często), obrzęki (niezbyt często) oraz ogólnie złe samopoczucie (częstość nieznana).²⁰

Tabela działań niepożądanych związanych z mleczanem

<sup data-drug="balance 1,5% z 1,5% glukozą i wapniem 1,25 mmol/l" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane zostały sklasyfikowane na podstawie raportowanej częstości ich występowania, zgodnie z poniższą tabelą: Bardzo często: (≥1/10) […] Często: (≥1/100 do <1/10) […] Niezbyt często: (≥1/1000 do <1/100) […] Rzadko: (≥1/10 000 do <1/1000) […] Bardzo rzadko: (21

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Działania niepożądane związane ze stosowaniem mleczanu w roztworach dializacyjnych mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia pacjentów, szczególnie w przypadku braku odpowiedniego monitorowania i interwencji. Poniżej opisano główne niebezpieczeństwa związane z poszczególnymi kategoriami działań niepożądanych.

Powikłania związane z zaburzeniami elektrolitowymi

Hipokaliemia, która występuje bardzo często podczas stosowania roztworów dializacyjnych zawierających mleczan, może prowadzić do poważnych zaburzeń rytmu serca, osłabienia mięśniowego, a w skrajnych przypadkach do zatrzymania krążenia. Jest to szczególnie niebezpieczne u pacjentów ze współistniejącymi chorobami serca lub przyjmujących leki, które mogą nasilać hipokaliemię (np. diuretyki).²²

Hipokalcemia może prowadzić do tężyczki, drętwienia, mrowienia, a w ciężkich przypadkach do drgawek i zaburzeń świadomości. Hiperkalcemia z kolei może powodować arytmie, osłabienie mięśniowe, nudności, wymioty, a w długoterminowej perspektywie – kamicę nerkową i kalcyfikację tkanek miękkich.²³

Powikłania związane z zaburzeniami równowagi kwasowo-zasadowej

Alkaloza metaboliczna, która może wystąpić w wyniku nadmiernego stosowania roztworów zawierających mleczan, może prowadzić do zaburzeń neurologicznych (splątanie, drgawki), zaburzeń rytmu serca oraz spadku perfuzji tkankowej. Jest to szczególnie niebezpieczne u pacjentów z niewydolnością wątroby lub sepsą, u których metabolizm mleczanu może być upośledzony.²⁴

Powikłania związane z zaburzeniami równowagi płynowej

Nadmierne odwodnienie może prowadzić do hipotonii, zaburzeń perfuzji narządów, ostrych zespołów wieńcowych, a w skrajnych przypadkach do wstrząsu. Z kolei przewodnienie może powodować obrzęk płuc, hipertonię, a także zaostrzenie niewydolności serca.^{25 26}

Powikłania sercowo-naczyniowe

Zaburzenia sercowo-naczyniowe, takie jak tachykardia, nadciśnienie czy niedociśnienie tętnicze, mogą prowadzić do poważnych powikłań, szczególnie u pacjentów z istniejącymi chorobami układu krążenia. Nieodpowiednio leczone mogą skutkować ostrymi zespołami wieńcowymi, udarem mózgu czy zaostrzeniem niewydolności serca.^{27 28}

Powikłania związane z zaburzeniami metabolicznymi

Hiperglikemia, szczególnie u pacjentów z cukrzycą, może prowadzić do powikłań ostrych (śpiączka hiperglikemiczna, kwasica ketonowa) oraz przewlekłych (retinopatia, nefropatia, neuropatia cukrzycowa). Hiperlipidemia z kolei zwiększa ryzyko rozwoju miażdżycy i związanych z nią chorób sercowo-naczyniowych.^{29 30}

Powikłania związane z zaburzeniami endokrynologicznymi

Wtórna nadczynność przytarczyc, która może rozwinąć się u pacjentów długotrwale dializowanych, prowadzi do zaburzeń metabolizmu kostnego, takich jak osteodystrofia nerkowa, osteoporoza, a także do kalcyfikacji tkanek miękkich. Może to skutkować zwiększonym ryzykiem złamań, bólami kostnymi i powikłaniami sercowo-naczyniowymi.³¹

Powikłania związane z infekcjami

Chociaż infekcje nie są bezpośrednio związane z substancją mleczan, ale raczej z techniką dializy, stanowią one poważne zagrożenie dla pacjentów dializowanych. Zapalenie otrzewnej, które występuje bardzo często, może prowadzić do hospitalizacji, konieczności usunięcia cewnika, a w skrajnych przypadkach do sepsy i zgonu. Podobnie, zakażenia skóry w miejscu ujścia cewnika lub zakażenie kanału cewnika mogą prowadzić do poważnych powikłań miejscowych i ogólnoustrojowych.³²

Monitorowanie i zapobieganie działaniom niepożądanym

Kluczową rolę w zapobieganiu i minimalizowaniu działań niepożądanych związanych ze stosowaniem roztworów zawierających mleczan odgrywa systematyczne monitorowanie stanu pacjenta oraz odpowiednie dostosowywanie terapii. Ważne jest regularne badanie parametrów biochemicznych krwi, w tym stężenia elektrolitów, glukozy, lipidów, a także parametrów gospodarki kwasowo-zasadowej. Równie istotna jest obserwacja kliniczna pacjenta, ze szczególnym uwzględnieniem masy ciała, ciśnienia tętniczego, tętna oraz objawów subiektywnych zgłaszanych przez pacjenta.

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych, może być konieczna modyfikacja składu roztworu dializacyjnego, dawkowania, a niekiedy także zmiana metody leczenia nerkozastępczego. Pacjenci powinni być edukowani w zakresie możliwych działań niepożądanych oraz instruowani, jak rozpoznawać ich objawy i kiedy zgłaszać się do lekarza.

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Działania niepożądane należy zgłaszać za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych lub podmiotowi odpowiedzialnemu.³³