Zespół cushinga
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Zespół Cushinga charakteryzuje się przewlekłą hiperkortyzolemią, która znacząco zwiększa śmiertelność (SMR około 2,22), szczególnie w przypadku nieleczonej choroby, gdzie 5-letnia śmiertelność sięga 50%. Czynniki prognostyczne obejmują czas ekspozycji na nadmiar glikokortykoidów, wiek w momencie diagnozy, poziomy ACTH, obecność depresji oraz płeć męską. W przypadku ektopowego wydzielania ACTH (ECS) istotne jest wydzielanie wielu hormonów oraz współistnienie cukrzycy, które pogarszają przeżycie (33 vs 104 miesiące). Rokowanie zależy od etiologii – rak nadnerczy i guzy ektopowe ACTH mają gorsze prognozy. Po przezklinowej resekcji guza przysadki (TSS) wskaźniki remisji wahają się od 45% do 95%, jednak nawroty występują u 6-27% dzieci i 3-47% dorosłych, nawet przy kortyzolu ≤2 μg/dL. Czynniki ryzyka nawrotu to m.in. inwazja opony twardej, wiek, brak identyfikacji guza, większy rozmiar guza, wyższe pooperacyjne poziomy kortyzolu i ACTH oraz krótszy czas zastępowania glikokortykoidami (<6 miesięcy).
Prognozy Zespołu Cushinga (Prognosis of Cushing Syndrome)
Zespół Cushinga (Cushing syndrome) jest poważnym zaburzeniem endokrynologicznym spowodowanym przewlekłą ekspozycją na nadmierne poziomy krążących glikokortykoidów. Nieleczony zespół Cushinga wiąże się ze znaczną śmiertelnością i chorobowością, przy czym nieodpowiednio zarządzana choroba może być potencjalnie śmiertelna.12 Standardowy współczynnik śmiertelności (SMR) u pacjentów z zespołem Cushinga wynosi około 2,22 w porównaniu do populacji ogólnej.3 W przypadku pacjentów z nieleczonym zespołem Cushinga szacowana śmiertelność 5-letnia wynosi aż 50%.4
Czynniki wpływające na prognozę
Współczynniki śmiertelności różnią się znacząco w zależności od aktywności choroby. U pacjentów z utrzymującym się nadmiarem kortyzolu SMR wynosi około 5,50, podczas gdy u pacjentów w remisji klinicznej współczynnik ten obniża się do około 1,20.5 Badania długoterminowe dużej kohorty leczonych pacjentów z chorobą Cushinga wykazały kilka istotnych czynników prognostycznych wpływających na śmiertelność:6
- Czas ekspozycji na nadmiar glikokortykoidów (mierzony czasem trwania objawów przedoperacyjnych do osiągnięcia remisji)
- Starszy wiek w momencie diagnozy
- Przedoperacyjne stężenie ACTH w osoczu
- Depresja przy prezentacji (zwiększająca ryzyko zgonu wśród pacjentów, którzy osiągnęli remisję)
- Płeć męska (zwiększająca ryzyko zgonu w kohortach pacjentów z remisją)
W przypadku zespołu Cushinga wywołanego ektopowym wydzielaniem ACTH (ECS), istotnym czynnikiem prognostycznym jest wydzielanie wielu hormonów. Pacjenci z wydzielaniem wielu hormonów mają znacząco krótsze przeżycie całkowite (OS) w porównaniu do pacjentów tylko z ECS (współczynnik ryzyka 2,4; 95% CI 1,2-4,9).9 Obecność cukrzycy w momencie diagnozy również negatywnie wpływa na przeżycie całkowite w porównaniu z pacjentami z ECS bez cukrzycy (33 vs 104 miesiące).10
Rokowania w zależności od przyczyny
Rokowanie w zespole Cushinga jest w dużej mierze odzwierciedleniem podstawowej przyczyny choroby. Oczekiwana długość życia pacjentów z nienowotwórowymi przyczynami zespołu Cushinga znacznie się poprawiła dzięki skutecznym leczeniom chirurgicznym i farmakologicznym.11 Jednak rokowanie w przypadku potencjalnie złośliwych przyczyn zespołu Cushinga jest bardziej zróżnicowane:
- Rak nadnerczy związany z zespołem Cushinga ma wyjątkowo złe rokowanie
- Guzy wytwarzające ektopowe ACTH mają gorsze rokowanie w porównaniu z guzami z tej samej tkanki, które nie wytwarzają ACTH
Remisja i nawroty choroby
Wskaźniki remisji po przezklinowej resekcji guza przysadki (TSS) definiowane jako niewykrywalne stężenie kortyzolu w surowicy w bezpośrednim okresie pooperacyjnym (≤1,8 μg/dL) są zgłaszane w zakresie od 45% do 95%.13 Jednak nawet gdy choroba Cushinga jest leczona zgodnie ze ścisłymi kryteriami, może często nawracać wraz z upływem czasu.14
Wskaźniki nawrotów są raportowane na poziomie 6-27% u dzieci po początkowej remisji, co różni się od wskaźników nawrotów u dorosłych, którzy częściej doświadczają nawrotu (3-47%).15 Badania wykazały, że nawet przy niewykrywalnych poziomach kortyzolu w surowicy, nie ma gwarancji długoterminowej remisji – w jednym z istotnych badań zaobserwowano nawrót u 20% pacjentów po 5 latach, nawet wśród tych z poziomami kortyzolu ≤2 μg/dL.16
Czynniki prognostyczne nawrotu choroby Cushinga
Zidentyfikowano kilka czynników prognostycznych związanych z nawrotem choroby Cushinga:17
- Inwazja opony twardej lub zatoki skalistej
- Wiek w momencie wystąpienia objawów choroby (starszy wiek u dzieci, młodszy u dorosłych)
- Brak identyfikacji gruczolaka podczas operacji
- Większa średnica guza
- Brak histologicznego potwierdzenia gruczolaka
- Wyższe pooperacyjne poziomy kortyzolu lub ACTH w surowicy
- Wyższa odpowiedź ACTH i kortyzolu na test CRH
- Zastępowanie glikokortykoidami przez okres krótszy niż 6 miesięcy po operacji
Znaczenie prognostyczne ACTH w okresie pooperacyjnym
Wartości ACTH w okresie pooperacyjnym mają istotne znaczenie prognostyczne w chorobie Cushinga. Zaobserwowano znacząco niższe średnie wartości nadiru ACTH u pacjentów bez przetrwałej choroby, u tych z wczesną i późną remisją oraz u tych bez nawrotu choroby Cushinga.19 Sugeruje to, że poziomy nadiru ACTH mogą odgrywać rolę prognostyczną we wczesnym okresie pooperacyjnym.
Badania proponują wartość nadiru ACTH wynoszącą 15 pg/mL (3,3 pmol/L) jako dobry długoterminowy wskaźnik prognostyczny w chorobie Cushinga po operacji przezklinowej, w odniesieniu do zapobiegania nawrotom.20 Ta sama wartość graniczna ma również zastosowanie do oznaczenia ACTH przed wypisem ze szpitala i jest istotna w przewidywaniu późnej remisji choroby oraz braku nawrotu po przezklinowym usunięciu gruczolaka.
Czas do osiągnięcia nadiru ACTH również ma znaczenie prognostyczne – osiągnięcie nadiru ACTH w krótszym czasie wiąże się z mniejszym wskaźnikiem nawrotów.21 Analiza sieci neuronowych dla przewidywania późnej remisji i nawrotu wykazała dominujący wpływ wartości ACTH.22
Prognozy długoterminowe po leczeniu
Nawet po osiągnięciu remisji i normalizacji poziomów kortyzolu, istnieje możliwość, że pacjenci nadal będą doświadczać pewnych powikłań zdrowotnych. Choroby sercowo-naczyniowe, metaboliczne i zaburzenia psychiatryczne związane z zespołem Cushinga mogą utrzymywać się nawet przez kilka lat po osiągnięciu remisji.23
Długoterminowa obserwacja pacjentów po leczeniu choroby Cushinga w dzieciństwie wskazuje na obecność dużej liczby pacjentów z niedoborami hormonalnymi przysadki, a także znaczący problem zaburzeń nastroju i funkcji poznawczych, które mogą wynikać z przebytej hiperkortyzolemi.24
Chociaż wiele badań wskazuje, że śmiertelność związana z chorobą Cushinga wraca do poziomu populacji ogólnej po remisji biochemicznej, inne badania wykazały podwyższone ryzyko sercowo-naczyniowe zgonu przez okres do 5 lat po skutecznej remisji biochemicznej.25 Pacjenci z utrzymującą się chorobą Cushinga po leczeniu cierpią na zwiększoną chorobowość i śmiertelność.26
Główne przyczyny śmiertelności
Zwiększona śmiertelność wśród pacjentów z zespołem Cushinga jest związana głównie z powikłaniami sercowo-naczyniowymi, chociaż choroby zakaźne i samobójstwa również odgrywają rolę.27 U pacjentów w remisji zwiększona śmiertelność jest związana z obustronną adrenalektomią i zastępowaniem glikokortykoidami.28
Główne przyczyny śmiertelności w zespole Cushinga to:2930
- Choroby sercowo-naczyniowe
- Cukrzyca
- Infekcje
- Powikłania związane z osteoporozą
- Zaburzenia psychiczne prowadzące do samobójstw
Znaczenie wczesnego rozpoznania i leczenia
Aby poprawić rokowanie pacjentów z zespołem Cushinga i pomóc w odwróceniu chorób współistniejących, ważne jest zidentyfikowanie choroby i osiągnięcie normokortyzolemi (prawidłowego poziomu kortyzolu) jak najszybciej.31 Wczesna identyfikacja choroby Cushinga na podstawie objawów klinicznych, oceny endokrynologicznej i badań obrazowych jest kluczowa dla diagnozy i skutecznego leczenia chirurgicznego.32
Uzyskanie prawidłowej i wczesnej diagnozy zespołu Cushinga jest kluczowe dla szybkiego rozpoczęcia odpowiedniego leczenia, aby poprawić jakość życia dotkniętych pacjentów.33 Podstawowe cele w leczeniu choroby Cushinga to szybka diagnoza i skuteczne, natychmiastowe leczenie, ponieważ utrzymująca się choroba wiąże się ze zwiększoną chorobowością i śmiertelnością.34
Dane z badań pokazują, że wczesne rozpoznanie i leczenie znacznie poprawiają długoterminowe wyniki i zmniejszają ryzyko powikłań związanych z przewlekłym nadmiarem kortyzolu.35 Osiągnięcie remisji jest jednak najważniejsze, ponieważ nieleczona hiperkortyzolemia wiąże się z szacowaną 5-letnią śmiertelnością na poziomie 50%.36
Opcje leczenia i ich wpływ na prognozę
Opcje leczenia dla pacjentów, którzy nie osiągają remisji po pierwszej operacji przezklinowej (TSS), to:37
- Druga operacja przysadki
- Radioterapia przysadki
- Długoterminowa terapia medyczna kontrolująca hiperkortyzolemi
- Obustronna adrenalektomia
Wskaźnik remisji po drugiej operacji jest niższy niż obserwowany po pierwszej operacji, wynosi od 40% do 70%, co jest podobne do wyników uzyskiwanych przy obecnym leczeniu farmakologicznym.38 Wskaźnik remisji u pacjentów poddanych cewnikowaniu zatok skalistych (BIPSS) jest również niższy niż obserwowany w przypadku widocznych mikrogruczolaków w badaniu MRI i wynosi od 50% do 70%.39
Inne czynniki predykcyjne lepszego wyniku chirurgicznego obejmują:40
- Brak inwazji opony twardej lub zatok jamistych
- Histologiczne potwierdzenie gruczolaka wydzielającego hormon adrenokortykotropowy
- Niskie poziomy kortyzolu w surowicy w okresie pooperacyjnym
- Przedłużona wtórna niewydolność nadnerczy
Innowacyjne metody prognostyczne w zespole Cushinga
Identyfikacja wiarygodnych markerów zachowania choroby i rokowania może potencjalnie umożliwić dostosowane i efektywne kosztowo zarządzanie każdym pacjentem, a także zmniejszenie stresu związanego z procedurami medycznymi.41 Nowe metody, takie jak uczenie maszynowe, mogą przynieść znaczący postęp w tym obszarze.
Wyniki badań wskazują, że metody uczenia maszynowego mogą przewidzieć przyszłą diagnozę praktykującego lekarza weterynarii w przypadku zespołu Cushinga u psów.42 Dobre wyniki tych modeli sugerują, że rozróżnienie psów z zespołem Cushinga i bez niego może być prawidłowo określone w momencie pierwszego podejrzenia na podstawie specyficznych czynników.43
W badaniu model regresji z regularyzacją LASSO okazał się najlepiej działającym modelem, gdy zastosowano go do oddzielnego zestawu testowego.44 Wyniki wskazują, że diagnoza wspomagana uczeniem maszynowym może przewidzieć diagnozę praktykującego lekarza, a korzystanie z metod uczenia maszynowego jako narzędzi wspomagających podejmowanie decyzji może przyczynić się do poprawy diagnostyki zespołu Cushinga.45
Takie metody mogłyby być również korzystne w kontekście ludzkiego zespołu Cushinga, pomagając w szybszej identyfikacji i leczeniu tej poważnej choroby endokrynologicznej, co ostatecznie może prowadzić do lepszych wyników długoterminowych.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.