Niepłodność
Epidemiologia
Niepłodność, definiowana jako brak ciąży klinicznej po 12 miesiącach regularnego, niezabezpieczonego współżycia, dotyka globalnie około 17,5% populacji w wieku rozrodczym, co odpowiada 1 na 6 osób. WHO podkreśla, że problem ten jest istotny zarówno w krajach o wysokim, jak i niskim dochodzie, z częstością występowania niepłodności wynoszącą 17,8% i 16,5% odpowiednio. Wskaźnik standaryzowany według wieku (ASPR) dla niepłodności męskiej wynosi 1354,76 przypadków na 100 000 osób, a dla kobiecej 2764,62 na 100 000. Niepłodność dzieli się na pierwotną (brak wcześniejszej ciąży) i wtórną (niemożność ponownego zajścia w ciążę), z dominacją niepłodności wtórnej w regionach afrykańskich (np. 62,9% w niektórych krajach) oraz pierwotnej w innych, jak Iran (78,4%). Główne przyczyny obejmują czynniki żeńskie (40%), męskie (20-30%), oba czynniki (20%) oraz przypadki niewyjaśnione (około 20%). Czynniki ryzyka to m.in. zaburzenia owulacji (25%), infekcje układu rozrodczego, wiek, otyłość, palenie tytoniu oraz choroby przewlekłe.
Definicja i skala niepłodności
Niepłodność jest chorobą układu rozrodczego definiowaną jako niezdolność do osiągnięcia ciąży klinicznej po 12 miesiącach lub dłuższym okresie regularnego, niezabezpieczonego współżycia płciowego. Zgodnie z definicją epidemiologiczną Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), niepłodność dotyczy kobiet w wieku rozrodczym, które bezskutecznie starają się o ciążę przez okres dłuższy niż dwa lata.1234
Szacuje się, że problem niepłodności dotyka od 8 do 15% par w wieku rozrodczym na całym świecie. Najnowsze dane wskazują, że około 17,5% dorosłej populacji – czyli mniej więcej 1 na 6 osób na świecie – doświadcza niepłodności w ciągu swojego życia. WHO szacuje, że w 2017 roku co najmniej 50 milionów par na całym świecie doświadczało niepłodności.1256
Dane z badań krajowych znacząco się różnią, na przykład w Stanach Zjednoczonych około 19% zamężnych kobiet w wieku 15-49 lat bez wcześniejszych urodzeń nie jest w stanie zajść w ciążę po roku starań, a około 26% kobiet w tej grupie ma trudności z zajściem w ciążę lub donoszeniem ciąży do terminu.37
Typy niepłodności
Niepłodność dzieli się na dwa główne typy:14
- Niepłodność pierwotna – dotyczy par, które nigdy nie osiągnęły ciąży
- Niepłodność wtórna – dotyczy par, które wcześniej osiągnęły ciążę, ale nie mogą ponownie zajść w ciążę
Niepłodność wtórna jest najczęstszą formą niepłodności kobiet na całym świecie, często związaną z infekcjami układu rozrodczego. Badania wskazują, że w niektórych regionach Afryki niepłodność wtórna (62,9%) przeważa nad pierwotną, natomiast w innych krajach, np. w Iranie, badania wskazują na przewagę niepłodności pierwotnej (78,4%) nad wtórną (21,6%).148
Globalna epidemiologia niepłodności
Badania pokazują, że globalna częstość występowania niepłodności jest zbliżona we wszystkich regionach świata. Wskaźniki są porównywalne dla krajów o wysokim, średnim i niskim dochodzie, co wskazuje na to, że jest to poważny problem zdrowotny na całym świecie. Częstość występowania niepłodności w ciągu życia wynosi 17,8% w krajach o wysokim dochodzie i 16,5% w krajach o niskim i średnim dochodzie.5
Według Globalnego Badania Obciążenia Chorobami (GBD) z 2021 roku, standaryzowany według wieku wskaźnik rozpowszechnienia (ASPR) dla niepłodności męskiej na świecie wynosił 1354,76 przypadków na 100 000 osób, z 95% przedziałem niepewności od 802,12 do 2174,77 przypadków na 100 000 osób. Dla niepłodności kobiecej ASPR wynosił 2764,62 na 100 000 osób.9
Region afrykański miał najwyższą częstość występowania niepłodności wynoszącą 16,4% w 2019 roku, a następnie region zachodniego Pacyfiku (13%) i region europejski (12,4%).6
Zróżnicowanie geograficzne
Mimo podobnego globalnego rozpowszechnienia niepłodności, istnieją znaczące różnice w jej typach i przyczynach między różnymi regionami geograficznymi:101112
- W Sudanie badanie przeprowadzone wśród 800 par wykazało wysoki wskaźnik niepłodności pierwotnej (68,9%) w porównaniu z niepłodnością wtórną (31,1%)
- W Ugandzie ogólna częstość występowania niepłodności wynosiła 6,4%, z czego częstość występowania niepłodności pierwotnej wynosiła 0,7-1,4%, a niepłodności wtórnej 6,9-7,4% w latach 2006-2016
- W Indiach (Mysore) częstość występowania niepłodności pierwotnej wynosiła 12,6%
W badaniu przeprowadzonym w Sudanie czynniki żeńskie niepłodności obserwowano częściej wśród par z niepłodnością wtórną w porównaniu z niepłodnością pierwotną (57,4% vs 36,1%).4
Trendy czasowe
Według systematycznego przeglądu 277 badań zdrowotnych nie zaobserwowano znaczących zmian w poziomie niepłodności między 1990 a 2010 rokiem. Jednak inne badania wskazują, że globalna częstość występowania niepłodności znacznie wzrosła między 1990 a 2021 rokiem, głównie w wyniku wzrostu populacji.1314
W krajach o wysokim dochodzie (7MM: USA, Francja, Niemcy, Włochy, Hiszpania, Wielka Brytania i Japonia) prognozuje się, że zdiagnozowane przypadki niepłodności kobiet zmniejszą się z 420 793 przypadków w 2023 roku do 408 771 przypadków w 2033 roku, przy ujemnym rocznym wskaźniku wzrostu (AGR) wynoszącym 0,29%. Całkowita liczba przypadków niepłodności kobiet ma się zmniejszyć z 16 732 165 przypadków w 2023 roku do 16 053 363 przypadków w 2033 roku (AGR -0,41%).15
Jednocześnie badanie GBD przewiduje, że ASPR i standaryzowany według wieku wskaźnik umieralności (ASDR) związane z niepłodnością dla obu płci będą wykazywać wzrost w skali globalnej w latach 2022-2036.14
Czynniki przyczynowe niepłodności
Niepłodność może być spowodowana czynnikami żeńskimi, męskimi lub kombinacją obu. W badaniu WHO obejmującym 8500 par niepłodnych w krajach rozwiniętych, czynnik żeński niepłodności odnotowano u 37% par niepłodnych, czynnik męski u 8%, a zarówno czynnik męski, jak i żeński u 35%.16
Inne badania pokazują różne proporcje:117188
- Mężczyźni są wyłącznie odpowiedzialni za 20-30% przypadków niepłodności, ale przyczyniają się do 50% przypadków ogółem
- Badanie WHO wykazało, że czynnik męski przyczynia się do niepłodności nawet w 51,2% przypadków
- W Iranie metaanaliza wykazała, że czynnik męski był odpowiedzialny za 34,0% przypadków, czynnik żeński za 43,5%, oba czynniki za 17,1%, a 8,1% było niewyjaśnionych
Czynniki wpływające na oba płcie
Czynniki wpływające na płodność obu płci obejmują:1920
- Hipogonadyzm hipogonadotropowy – niedobór hormonów płciowych
- Hiperprolaktynemia – nadmierne wydzielanie prolaktyny
- Zaburzenia funkcji rzęsek – wpływające na transport komórek rozrodczych
- Mukowiscydoza
- Infekcje – szczególnie infekcje układu moczowo-płciowego
- Choroby ogólnoustrojowe
- Czynniki związane ze stylem życia – w tym otyłość, niedowaga, palenie tytoniu
Czynniki niepłodności kobiecej
Najczęstsze identyfikowalne czynniki żeńskie, które stanowiły 81% niepłodności kobiet, to:191618
- Zaburzenia owulacji (25%)
- Przedwczesna niewydolność jajników
- Zespół policystycznych jajników
- Endometrioza
- Mięśniaki macicy
- Polipy endometrium
- Czynnik jajowodowy (20%) – zwykle związany z infekcjami, takimi jak Neisseria gonorrhoeae i Chlamydia trachomatis
- Wiek – spadek płodności u kobiet zaczyna się już w wieku 25-30 lat, a mediana wieku przy ostatnim porodzie wynosi 40-41 lat w większości badanych populacji doświadczających naturalnej płodności
Czynniki niepłodności męskiej
Niepłodność męska może być spowodowana:192122
- Niedobory jądrowe – problemy z produkcją plemników
- Niedobory poza jądrowe – problemy z transportem plemników
- Żylaki powrózka nasiennego
- Infekcje gruczołów dodatkowych
- Czynniki immunologiczne
- Wrodzone nieprawidłowości
- Obstrukcyjna azoospermia
- Czynniki jatrogenne, systemowe i endokrynologiczne
- Wiek – chociaż mężczyźni mogą zachować płodność w starszym wieku, obserwuje się zmniejszenie gęstości plemników wraz z wiekiem; młodzi mężczyźni mają spermatydy obecne w 90% kanalików nasiennych, co zmniejsza się do 50% w wieku 50-70 lat i do 10% w wieku 80 lat
Obserwowany spadek jakości nasienia na przestrzeni lat (113 milionów/ml w 1940 roku w porównaniu z 66 milionami/ml w latach 90.) może być związany z chemikaliami zaburzającymi gospodarkę hormonalną i innymi czynnikami środowiskowymi.1921
Niepłodność niewyjaśniona
Szacuje się, że standardowa ocena płodności nie zidentyfikuje nieprawidłowości u około 15-30% par niepłodnych. Te przypadki klasyfikuje się jako niepłodność niewyjaśnioną. Zgłaszana częstość występowania takiej niepłodności niewyjaśnionej różni się w zależności od wieku i kryteriów selekcji w badanej populacji.2318
Diagnoza niepłodności niewyjaśnionej może być postawiona dopiero po wykluczeniu częstych przyczyn niepłodności za pomocą standardowych badań, które obejmują analizę nasienia, ocenę owulacji i test drożności jajowodów.23
Czynniki ryzyka i modyfikowalne determinanty niepłodności
Zidentyfikowano szereg czynników ryzyka i determinantów niepłodności, które mogą być modyfikowalne:12425
- Wskaźnik masy ciała (BMI) – ryzyko niepłodności owulacyjnej jest najwyższe u kobiet otyłych (BMI ≥ 27), ale jest również nieco podwyższone u kobiet z nadwagą (BMI 25-26,9) i niedowagą (BMI < 17)
- Wiek przy małżeństwie – najlepszy wiek małżeństwa dla kobiet, aby zminimalizować szanse na niepłodność pierwotną, to 20-27 lat
- Przebyte choroby – choroby tarczycy, zespół policystycznych jajników (PCOS), gruźlica
- Wzrost – w niektórych badaniach niski wzrost był związany z niepłodnością
- Przebyte infekcje przenoszone drogą płciową – szczególnie te powodujące uszkodzenie jajowodów
- Narażenie na metale ciężkie (np. ołów) i pestycydy
- Dieta – zła dieta prowadzi do zmniejszonej płodności
Co istotne, badania wykazały, że czas trwania niepłodności jest ważnym czynnikiem wpływającym na prawdopodobieństwo sukcesu leczenia. Im dłużej pary pozostają niepłodne, tym gorsze są ich szanse na skuteczne leczenie.20
Związek z innymi chorobami
Niepłodność może być związana z innymi chorobami lub stanami zdrowotnymi:2627
- Rak endometrium – kobiety, które zgłosiły niepłodność, miały zwiększone ryzyko w porównaniu z tymi bez problemów z niepłodnością, nawet po skorygowaniu o nierództwo
- Endometrioza – badania epidemiologiczne sugerują, że miesięczne prawdopodobieństwo poczęcia jest około 25-krotnie niższe u kobiet z endometriozą niż u normalnych par; endometrioza została zdiagnozowana u około 25% kobiet niepłodnych
- Niektóre nowotwory – niepłodność jest od dawna uznawana za czynnik ryzyka różnych nowotworów, w tym raka piersi i nowotworów ginekologicznych
Badania wskazują również, że leki stymulujące owulację, takie jak klomifen, mogą być związane ze zwiększonym ryzykiem raka piersi przy wysokich dawkach. Również zapłodnienie in vitro (IVF) może wiązać się z nieznacznie podwyższonym ryzykiem raka jajnika u kobiet, które przeszły cztery lub więcej cykli IVF.27
Wpływ niepłodności na zdrowie publiczne
Niepłodność ma znaczący wpływ na jednostki, rodziny i społeczności, a także na systemy opieki zdrowotnej:29628
- Niepłodność ma negatywne konsekwencje dla społecznego, ekonomicznego i psychologicznego dobrostanu osób dotkniętych tym problemem
- Pandemia COVID-19 dodatkowo pogorszyła problemy ze zdrowiem psychicznym wśród osób z niepłodnością, podkreślając potrzebę badań nad wpływem na zdrowie psychiczne i dostępem do usług związanych z płodnością
- Mimo tych konsekwencji, utrzymują się dysproporcje w dostępie do leczenia niepłodności między populacjami o niskim i wysokim dochodzie, ze względu na wysokie koszty i ograniczoną dostępność geograficzną usług diagnostycznych i technik wspomaganego rozrodu
- Dostępność, dostęp i jakość interwencji mających na celu leczenie niepłodności pozostają wyzwaniem w większości krajów
Warto zauważyć, że diagnoza i leczenie niepłodności często nie są priorytetem w krajowych strategiach dotyczących populacji i rozwoju oraz strategiach zdrowia reprodukcyjnego i rzadko są pokrywane przez publiczne finansowanie opieki zdrowotnej.2
Koszty ekonomiczne i społeczne
Niepłodność generuje znaczące koszty ekonomiczne i społeczne:2928
- Poprawa zrozumienia starzenia się układu rozrodczego ma głębokie implikacje ekonomiczne i społeczne, biorąc pod uwagę złożone wybory, przed którymi stają kobiety w związku z czasem posiadania dzieci i rosnącym obciążeniem niepłodnością
- W krajach o niskich dochodach, niepłodność może przyczyniać się do niewłaściwych zachowań antykoncepcyjnych i słabego zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego kobiet
- Niepłodność pozostaje zaniedbywana w zdrowiu seksualnym i reprodukcyjnym, mimo że jej konsekwencje są poważne
Systemy nadzoru i monitorowania niepłodności
Istnieje kilka systemów monitorowania i nadzoru niepłodności, ale ich dostępność i kompleksowość różnią się znacznie między krajami:356
- W Stanach Zjednoczonych CDC publikuje wskaźniki powodzenia technik wspomaganego rozrodu (ART) dla wszystkich klinik płodności
- CDC stworzyło również Estymator Sukcesu IVF, aby pomóc oszacować szansę na urodzenie żywego dziecka za pomocą IVF na podstawie doświadczeń kobiet i par o podobnych cechach
- Krajowy System Nadzoru nad Technikami Wspomaganego Rozrodu CDC (National ART Surveillance System) gromadzi dane na poziomie krajowym
Mimo istnienia tych systemów, nowy raport WHO wskazuje na utrzymujący się brak danych w wielu krajach i niektórych regionach. Wzywa do większej dostępności krajowych danych dotyczących niepłodności, które są zdezagregowane według wieku i przyczyny, aby pomóc w ilościowym określeniu niepłodności, a także w poznaniu osób potrzebujących opieki w zakresie płodności i sposobów zmniejszenia ryzyka.5
Wyzwania w monitorowaniu niepłodności
Śledzenie i pomiar niepłodności są wysoce złożone, co skutkuje znaczną niejasnością co do jej rozpowszechnienia i stratyfikacji w reprodukcji na całym świecie:283031
- Niewiele krajów gromadzi informacje istotne dla badania epidemiologii niepłodności
- Dane krajowe dostępne w Wielkiej Brytanii są albo pośrednie, albo niekompletne
- Większość opublikowanych badań ma problemy metodologiczne, które oznaczają, że muszą być ostrożnie interpretowane
- Istnieją w szczególności trudności w badaniu wskaźników rozwiązanej niepłodności i niepłodności wtórnej
- Podobnie, istnieje niewiele danych lub badań w jakimkolwiek kraju europejskim, które dostarczają informacji na temat trendów świeckich w niepłodności
Lepsze systemy danych i dalsze badania są potrzebne, aby lepiej zrozumieć skalę, dysproporcje oraz potencjalne czynniki ryzyka i ochronne niepłodności.30
Dostęp do opieki i leczenia niepłodności
Dostęp do opieki i leczenia niepłodności różni się znacznie w zależności od regionu i statusu społeczno-ekonomicznego:2286
- W krajach o niskim i średnim dochodzie opieka nad niepłodnością jest często postrzegana jako nieoptymalna, ponieważ usługi mające na celu zapobieganie i leczenie niepłodności są często niedostępne, nieprzyswajalne lub nieistniejące
- Istnieją utrzymujące się dysproporcje w dostępie do leczenia niepłodności między populacjami o niskim i wysokim dochodzie, ze względu na wysokie koszty i ograniczoną dostępność geograficzną usług diagnostycznych i technik wspomaganego rozrodu
WHO uznaje, że świadczenie wysokiej jakości usług w zakresie planowania rodziny, w tym usług związanych z płodnością, jest jednym z podstawowych elementów zdrowia reprodukcyjnego. Uznając znaczenie i wpływ niepłodności na jakość życia i dobrobyt ludzi, WHO angażuje się w rozwiązywanie problemów niepłodności i opieki nad płodnością, współpracując z partnerami w prowadzeniu globalnych badań epidemiologicznych i etiologicznych dotyczących niepłodności.2
Pokrycie kosztów leczenia
Pokrycie ubezpieczeniowe dla technik wspomaganego rozrodu (ART) różni się w zależności od kraju; brak refundacji kosztów leczenia niepłodności jest często barierą w dostępie do ART. W Wielkiej Brytanii przyjęcie rekomendacji Brytyjskiego Towarzystwa Płodności, aby umożliwić parom, w których jeden lub oboje partnerzy mają dziecko w poprzednim związku, spowoduje, że dodatkowe 26% par niepłodnych stanie się uprawnione do leczenia niepłodności w ramach NHS.3233
Dostępność usług ART może być również ograniczona przez restrykcje prawne i wytyczne, które różnią się w zależności od kraju i jurysdykcji.32
Konsekwencje zdrowotne niepłodności
Niepłodność ma znaczące konsekwencje zdrowotne, zarówno bezpośrednie, jak i pośrednie:9634
- Niepłodność może mieć negatywne konsekwencje dla społecznego, ekonomicznego i psychologicznego dobrostanu osób dotkniętych tym problemem, ich rodzin i społeczności
- Pandemia COVID-19 dodatkowo pogorszyła problemy ze zdrowiem psychicznym wśród osób z niepłodnością
- Niepłodność męska może czasami być objawem poważniejszej choroby, która powoduje problemy lub zaburzenia zagrażające życiu
Biorąc pod uwagę te konsekwencje zdrowotne, WHO przyjmuje, że zapewnienie wysokiej jakości usług w zakresie planowania rodziny, w tym usług związanych z płodnością, jest jednym z podstawowych elementów zdrowia reprodukcyjnego.2
Znaczenie wczesnej interwencji
Wczesna interwencja jest kluczowa dla skutecznego leczenia niepłodności:3520
- Ocena niepłodności powinna być rozpoczęta natychmiast, jeśli istnieje znana historia medyczna, która jest związana z niepłodnością
- Ocena niepłodności i wskazane leczenie powinny być rozpoczęte po 12 miesiącach u kobiet poniżej 35 roku życia i po 6 miesiącach u kobiet w wieku 35 lat lub starszych
- U kobiet w wieku 40 lat lub starszych może być uzasadniona bardziej natychmiastowa ocena i leczenie
- Wykazano, że im dłużej pary pozostają niepłodne, tym gorsze są ich szanse na skuteczne leczenie
Ocena niepłodności powinna obejmować ocenę statusu owulacyjnego, struktury i drożności żeńskiego układu rozrodczego oraz ocenę nasienia partnera płci męskiej.35
Przyszłe kierunki badań i nadzoru
Istnieje potrzeba dalszych badań i ulepszonych systemów nadzoru w obszarze niepłodności:51430
- Potrzebne są bardziej szczegółowe dane krajowe dotyczące niepłodności, zdezagregowane według wieku i przyczyny
- Lepsze systemy danych są potrzebne, aby zrozumieć skalę, dysproporcje oraz potencjalne czynniki ryzyka i ochronne niepłodności
- Wzmocnienie infrastruktury opieki zdrowotnej, poprawa dostępu do wysokiej jakości usług medycznych i zwiększenie świadomości na temat niepłodności są niezbędnymi środkami do rozwiązania tego problemu
Odnowiony globalny nacisk na pomiar, zapobieganie i leczenie niepłodności będzie wspierać osoby w próbach osiągnięcia pożądanej liczby i rozmieszczenia dzieci oraz poprawy ogólnego zdrowia i dobrostanu.30
Zalecenia dla decydentów
Istnieje kilka zaleceń dla decydentów i systemów opieki zdrowotnej:142536
- Głębokie zrozumienie złożoności i rozprzestrzeniania się niepłodności jest niezbędne do oceny postępów w zwalczaniu tego problemu zdrowotnego oraz kierowania decyzjami politycznymi i wdrażaniem programów
- Badanie dostarcza istotnych danych, które pomogą decydentom i władzom zdrowotnym w opracowaniu ukierunkowanych podejść do zapobiegania i zarządzania niepłodnością
- Prawie wszystkie czynniki, które okazały się odpowiedzialne za niepłodność, były modyfikowalne. Generowanie świadomości i zapewnienie usług opieki nad niepłodnością w podstawowych placówkach opieki zdrowotnej będzie przydatne w rozwiązywaniu problemu niepłodności
- Zalecane jest podejście do zdrowia publicznego, które integruje zapobieganie infekcjom przenoszonym drogą płciową i infekcjom układu rozrodczego w ramach istniejących usług dla kobiet i mężczyzn, co zmniejszyłoby obciążenie niepłodnością i jej konsekwencjami
| Region | Wskaźnik występowania niepłodności | Niepłodność pierwotna | Niepłodność wtórna | Główne czynniki przyczynowe |
|---|---|---|---|---|
| Globalnie | 17,5% (1 na 6 osób) | 1,9% kobiet w wieku 20-44 lat | 10,5% kobiet z wcześniejszym urodzeniem | Czynnik męski (20-30%), czynnik żeński (40%), oba czynniki (20%), niewyjaśnione (20%) |
| Afryka | 16,4% (2019) | Zróżnicowany, w Sudanie 68,9% | Zróżnicowany, w Ugandzie 6,9-7,4% | Czynnik żeński dominuje, głównie infekcje układu rozrodczego |
| Europa | 12,4% (2019) | Zróżnicowany, w Wielkiej Brytanii 5-9% | Zróżnicowany, w Wielkiej Brytanii 3-5% | Czynnik męski (30%), czynnik żeński (25-30%), oba czynniki (30-40%), niewyjaśnione (20-25%) |
| USA | 12-15% par | 19% zamężnych kobiet w wieku 15-49 lat bez wcześniejszych urodzeń | 26% kobiet z trudnościami w utrzymaniu ciąży | Czynnik męski (30%), czynnik żeński (35%), oba czynniki (20%), niewyjaśnione (15%) |
| Azja | 13% (Pacyfik Zachodni, 2019) | Zróżnicowany, w Indiach 12,6% | Zróżnicowany | W Iranie: czynnik męski (34%), czynnik żeński (43,5%), oba czynniki (17,1%), niewyjaśnione (8,1%) |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.