Dysplazja włóknisto-mięśniowa
Epidemiologia
Dysplazja włóknisto-mięśniowa (FMD) to rzadkie, niezapalne i niemiażdżycowe schorzenie naczyń średniej wielkości, najczęściej dotyczące tętnic nerkowych (60-75% przypadków) i szyjno-czaszkowych (25-30%). Częstość występowania FMD w tętnicach nerkowych szacuje się na 0,4% populacji ogólnej, jednak badania wśród dawców nerek wskazują na wyższą częstość bezobjawowej postaci (4,4-6%). Choroba wykazuje silną predylekcję do kobiet (stosunek kobiet do mężczyzn 9:1), z średnim wiekiem diagnozy około 52 lat. FMD ma charakter wieloogniskowy i obustronny, a zajęcie wielu łożysk naczyniowych jest częste (do 66%). Klinicznie manifestuje się głównie nadciśnieniem tętniczym (63,8%), bólami głowy (52,4%), szumem pulsującym w uszach (27,5%) oraz zawrotami głowy (26%). Choroba wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań naczyniowych, takich jak tętniaki (w tym mózgowe u 12,9% kobiet z FMD) i rozwarstwienia tętnic (około 40% przypadków w rejestrze amerykańskim). Diagnostyka opiera się na obrazowaniu naczyniowym, z CTA jako metodą pierwszego wyboru oraz angiografią cewnikową jako złotym standardem.
- Epidemiologia dysplazji włóknisto-mięśniowej – aspekty ogólne
- Rozkład FMD w różnych łożyskach naczyniowych
- Objawy i prezentacja kliniczna
- Kryteria diagnostyczne i metody obrazowania
- Rejestry i badania naukowe nad FMD
- FMD w specyficznych populacjach
- Czynniki genetyczne w FMD
- Różnice międzynarodowe w występowaniu FMD
- Wyzwania w diagnostyce i leczeniu FMD
- Perspektywy na przyszłość
Epidemiologia dysplazji włóknisto-mięśniowej – aspekty ogólne
Dysplazja włóknisto-mięśniowa (FMD) jest rzadką, niezapalną, niemiażdżycową chorobą naczyniową, która dotyka głównie naczynia średniej wielkości. Dokładna częstość występowania tego schorzenia nie jest dobrze poznana i pozostaje przedmiotem badań. Na podstawie dostępnych danych szacuje się, że częstość występowania FMD w tętnicach nerkowych wynosi około 0,4% populacji ogólnej, natomiast w tętnicach szyjno-czaszkowych jest niższa i wynosi około 0,1%.12
Interesujące jest to, że badania przeprowadzone wśród potencjalnych dawców nerek wskazują na znacznie wyższą częstość występowania bezobjawowej FMD. W czterech raportach angiograficznych obejmujących łącznie 3181 potencjalnych dawców nerek zidentyfikowano 139 osób (4,4%) z cechami FMD.3 Inne badania sugerują, że częstość występowania FMD w tętnicach nerkowych może wynosić nawet od 4% do 6%, a w tętnicach szyjno-czaszkowych od 0,3% do 3%.4 Te dane wskazują, że FMD może być znacznie częstsza niż wcześniej sądzono, a wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych z powodu bezobjawowego przebiegu choroby.
Niektórzy eksperci sugerują, że częstość występowania FMD może wynosić nawet od 4% do 6% w populacji ogólnej, co oznaczałoby, że schorzenie to może potencjalnie dotyczyć milionów osób w samych Stanach Zjednoczonych.5 Według innych szacunków, jeśli przyjmiemy 5% częstość występowania wśród kobiet powyżej 18 roku życia w USA, to FMD mogłaby dotyczyć nawet 5-8 milionów kobiet.6
Charakterystyka demograficzna pacjentów z FMD
Dysplazja włóknisto-mięśniowa wykazuje wyraźną predylekcję do występowania u kobiet. Stosunek kobiet do mężczyzn zgłaszany w większości badań wynosi około 3:1, jednak dane z rejestrów amerykańskich i francuskich wskazują na jeszcze większą przewagę kobiet, z proporcją 9:1.7 Według Rejestru FMD w Stanach Zjednoczonych, kobiety stanowią około 90-91% wszystkich pacjentów z FMD.89
FMD najczęściej występuje u osób młodych i w średnim wieku. Średni wiek w momencie diagnozy wynosi około 52 lat, przy czym zakres wieku może być bardzo szeroki – od 5 do 86 lat.10 Jedna z serii angiograficznych wykazała średni wiek 48 lat z zakresem 24-70 lat.11 Należy jednak zauważyć, że istnieją przypadki FMD zarówno u dzieci, jak i u osób starszych, a ostatnio zwraca się uwagę na występowanie FMD u pacjentów powyżej 65 roku życia.12
Jeśli chodzi o predyspozycje rasowe lub etniczne, brak jest jednoznacznych dowodów na ich istnienie, aczkolwiek obserwuje się, że osoby rasy kaukaskiej (białej) są częściej dotknięte FMD niż osoby rasy czarnej.1314 Wśród wszystkich pacjentów z bazy danych Salford dotyczącej FMD, zidentyfikowanych w wieku 65 lat i starszych, wszyscy byli rasy białej.15
Rozkład FMD w różnych łożyskach naczyniowych
Dysplazja włóknisto-mięśniowa może dotyczyć praktycznie każdej tętnicy średniej wielkości w organizmie, jednak najczęściej zajmuje tętnice nerkowe i szyjne wewnętrzne. Wśród pacjentów z rozpoznaną FMD, zajęcie tętnic nerkowych występuje w 60-75% przypadków, zajęcie naczyń mózgowo-naczyniowych w 25-30%, zajęcie tętnic trzewnych w około 9%, a tętnic kończyn w około 5% przypadków.16
FMD występuje również w innych tętnicach średniej i dużej wielkości, w tym w tętnicach wieńcowych, tętnicach płucnych i aorcie.17 U pacjentów z FMD zlokalizowaną w obrębie głowy, 95% ma zajęcie tętnicy szyjnej wewnętrznej, a 12-43% ma zajęcie tętnicy kręgowej.18
Badania wykazują, że zajęcie wielu łożysk naczyniowych jest częste u pacjentów z FMD. W rejestrze amerykańskim około połowa pacjentów poddanych obrazowaniu wielu obszarów miała zajęcie wielu naczyń.19 Warto zauważyć, że częstość występowania FMD w tętnicach szyjnych w porównaniu z tętnicami nerkowymi zmieniała się w czasie. W 1982 roku Mettinger i wsp. stwierdzili 58% zajęcie tętnic nerkowych w porównaniu z 32% zajęciem tętnic szyjnych na podstawie systematycznego przeglądu 36 badań obejmujących 1197 pacjentów z FMD. Jednak w 2012 roku Olin i wsp. zgłosili znacznie wyższą częstość występowania zajęcia naczyń szyjno-czaszkowych wynoszącą 74% (u 447 przypadków z rejestru FMD z dziewięciu stanów w USA).20
Zajęcie wieloogniskowe i obustronne
Dysplazja włóknisto-mięśniowa często ma charakter wieloogniskowy i obustronny, szczególnie gdy dotyczy tętnic nerkowych (do 60% przypadków).21 W badaniu ARCADIA-POL wykazano, że systematyczna i multidyscyplinarna ocena pacjentów z FMD oparta na angiografii tomografii komputerowej całego ciała ma wpływ na ich postępowanie kliniczne, co potwierdza konieczność systematycznej oceny wszystkich łożysk naczyniowych u pacjentów z FMD, niezależnie od początkowego zajęcia FMD.22
Wśród osób z FMD szyjno-czaszkowym, 95% ma zajęcie tętnic szyjnych, często obustronnie, a 70% ma zajęcie tętnic kręgowych.23 FMD ma wysoką częstość występowania zajęcia wielu naczyń, sięgającą 66% pacjentów w literaturze.24
Objawy i prezentacja kliniczna
Objawy i prezentacja kliniczna dysplazji włóknisto-mięśniowej mogą być różnorodne i zależą od zajętego łożyska naczyniowego oraz stopnia zaawansowania choroby. Według danych z Rejestru FMD w USA z 2012 roku, obejmującego 447 przypadków, najczęściej opisywanymi objawami lub stanami były: nadciśnienie tętnicze (63,8%), bóle głowy (52,4%), pulsujący szum w uszach (27,5%), zawroty głowy (26%) i ból szyi (22%).25
Wcześniejsze dane z rejestru pokazują, że mniejszość pacjentów jest bezobjawowa w momencie diagnozy. Wraz z upływem czasu i wzrostem świadomości tego zaburzenia, odsetek pacjentów diagnozowanych przypadkowo prawdopodobnie będzie się zwiększał.26
FMD często przebiega łagodnie i często jest przypadkowym znaleziskiem. Jednak zajęcie naczyń czaszkowych wiąże się z gorszym rokowaniem ze względu na występowanie rozwarstwień i udarów oraz współistnienie tętniaków workowatych.27
Powikłania związane z FMD
U pacjentów z FMD występuje zwiększone ryzyko powikłań naczyniowych, takich jak tętniaki i rozwarstwienia tętnic. W rejestrze amerykańskim FMD ujawniono wyższy niż oczekiwano odsetek tętniaków aorty piersiowej lub brzusznej u pacjentów z FMD.28 U około 40% osób z FMD w rejestrze amerykańskim zgłaszano rozwarstwienie tętnicy szyjnej lub tętniak, chociaż prawdopodobnie jest to przeszacowanie prawdziwej historii naturalnej, biorąc pod uwagę błąd skierowania i doboru w tej populacji.29
W porównaniu z populacją ogólną, FMD wiąże się z wyższą częstością występowania tętniaków wewnątrzczaszkowych, szczególnie u kobiet. W badaniu z 2017 roku stwierdzono, że 12,9% kobiet z FMD ma tętniaki mózgu, a spośród nich ponad 40% miało średnicę większą niż 5 mm.30
Kryteria diagnostyczne i metody obrazowania
Chociaż nie ma formalnych kryteriów diagnostycznych dla FMD, First International Consensus of FMD przedstawia sugestie dotyczące tego, kiedy należy rozważyć FMD jako główną diagnozę.31 Diagnoza FMD powinna być podejrzewana w przypadku młodych lub w średnim wieku kobiet z migreną, pulsującym szumem w uszach lub nadciśnieniem tętniczym oraz u kobiet z szmerami szyjnymi bez typowych czynników ryzyka miażdżycy.32
Obrazowanie naczyniowe pozostaje podstawową metodą diagnozowania FMD. Angiografia tomografii komputerowej (CTA) jest zalecana jako pierwszej linii metoda obrazowania u pacjentów z podejrzeniem FMD ze względu na jej doskonałą rozdzielczość przestrzenną i wizualizację małych zwapnień.33 Obecnie CTA jest zalecana jako metoda obrazowania z wyboru przez europejski konsensus ekspertów ze względu na wysoką rozdzielczość przestrzenną, zdolność do rozróżniania między płytkami miażdżycowymi a zmianami FMD oraz krótszy czas skanowania.34
Angiografia cewnikowa pozostaje złotym standardem techniki obrazowania do diagnozowania i oceny lokalizacji i morfologii FMD.35 Dopplerowskie USG nadal jest pierwszym badaniem przesiewowym w kierunku FMD tętnic szyjnych i może być przydatne do okresowego monitorowania i nadzoru pacjentów z FMD.36
Nadzór i monitorowanie
Po wykryciu FMD, pacjenci powinni być obserwowani co najmniej raz w roku, z częstszym monitorowaniem dla tych z ciężkimi objawami lub chorobą.37 Konkretne algorytmy dotyczące metod obrazowania podczas obserwacji pacjentów z FMD są obecnie niewystarczające. Jednak w doświadczonych ośrodkach, nieinwazyjne monitorowanie za pomocą ultrasonografii dopplerowskiej może być przeprowadzane często u odpowiednich pacjentów.38
Dla pacjentów z FMD i bez wcześniejszej historii udaru, długoterminowa korzyść z terapii przeciwpłytkowej w pierwotnej profilaktyce udaru jest nieznana i powinna być rozważana w stosunku do długoterminowego ryzyka krwawienia.39
Rejestry i badania naukowe nad FMD
W ostatnich latach nastąpił znaczący postęp w badaniach nad FMD, głównie dzięki utworzeniu krajowych i międzynarodowych rejestrów. Rejestr Fibromuscular Dysplasia Society of America (FMDSA) został założony w 2003 roku, a Rejestr Stanów Zjednoczonych dla Fibromuscular Dysplasia rozpoczął rekrutację pacjentów w 2009 roku.40 Rejestr ten świętował niedawno rekrutację 1100 pacjenta latem 2014 roku i nadal rekrutuje coraz większą liczbę pacjentów każdego roku.41
Obecnie rejestry kliniczne, takie jak Rejestr Stanów Zjednoczonych dla FMD oraz Europejski/Międzynarodowy Rejestr i Inicjatywa FMD, rekrutują osoby dotknięte chorobą, aby lepiej zrozumieć tę chorobę.42 Ponadto prowadzone są również rejestry krajowe, takie jak Francuski Rejestr FMD (ARCADIA Registry) i Polski Rejestr FMD (badanie ARCADIA-POL).43
Badanie ClinicalTrials.gov wskazuje na co najmniej 13 badań klinicznych dotyczących FMD, w tym 6 zakończonych i 4 rekrutujące.44 Badania genetyczne FMD również postępują, a w ostatnim czasie zidentyfikowano cztery loci przyczyniające się do ryzyka genetycznego FMD.45
FMD w specyficznych populacjach
Pacjenci płci męskiej
Mężczyźni stanowią 10% lub mniej populacji pacjentów z FMD i mogą prezentować się inaczej niż kobiety.46 Zdecydowana większość mężczyzn ma zajęcie nerek (do 90%), a zajęcie krezkowe występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet.47
Pacjenci w podeszłym wieku
Dane z Europejskiego/Międzynarodowego rejestru FMD z pierwszych 1000 pacjentów wskazują, że średni wiek rozpoznania wynosi 46-61 lat, a 12% pacjentów ma 65 lat lub więcej.48 Bagh i wsp. badali różnice w prezentacji klinicznej między starszymi (tj. w wieku ≥65 lat) a młodszymi pacjentami z wieloogniskowym FMD. Na podstawie wyników badania Bagh i wsp. stwierdzili, że pacjenci z wieloogniskowym FMD w wieku ≥65 lat w momencie diagnozy mogą mieć łagodniejszy fenotyp kliniczny i mają większe prawdopodobieństwo mniejszej liczby objawów i powikłań związanych z FMD.49
Populacja pediatryczna
Prezentacja i naturalny przebieg choroby w populacji pediatrycznej są dość różne od tych u dorosłych, a częstość występowania i objawy FMD u dzieci są obecnie nieznane.50 Występuje tutaj także wyraźna różnica w porównaniu z dorosłymi – nie ma znaczącej różnicy między płciami w częstości występowania FMD u dzieci.51
Czynniki genetyczne w FMD
Etiologia FMD i jej manifestacji wieńcowych pozostaje niejasna. Uważa się, że kombinacja czynników genetycznych i środowiskowych może odgrywać przyczynową rolę w tym stanie.52 Istnieją liczne doniesienia o FMD u krewnych pierwszego stopnia, jednak konkretne geny powiązane z FMD nie zostały jeszcze określone.53
Historia FMD u co najmniej jednego innego krewnego jest zgłaszana w około 4% przypadków, co sugeruje możliwy komponent genetyczny, chociaż odsetek ten zmniejszył się z czasem wraz ze wzrostem liczby przypadków w rejestrach.54 FMD może występować sporadycznie lub rodzinnie, z zgłaszaną częstością występowania do 20% u krewnych pierwszego stopnia osób dotkniętych chorobą. Rodzinne FMD jest najczęściej dziedziczone w sposób autosomalny dominujący, ale opisano również inne sposoby dziedziczenia.55
Wykazano istotne genetyczne nakładanie się między FMD a częstszymi chorobami układu sercowo-naczyniowego i cechami, takimi jak ciśnienie krwi, migrena, tętniak wewnątrzczaszkowy i choroba wieńcowa.56 Stwierdzono dodatnią korelację genetyczną między FMD a migreną, która jest zgłaszana przez 25-69% pacjentów z FMD, oraz rozwarstwieniem tętnicy szyjnej, które występuje w tych samych łożyskach naczyń mózgowych dotkniętych FMD.57
Różnice międzynarodowe w występowaniu FMD
Dane dotyczące pacjentów z potwierdzoną FMD zarejestrowanych w Rejestrze USA i Rejestrach Europejskich dla FMD wykazują wiele podobieństw pod względem demografii i charakterystyki klinicznej. Średni wiek w momencie diagnozy dla FMD wynosił 51,9-53 ± 13,4 lat, a 84-91% stanowiły kobiety.58
W badaniu przeprowadzonym w Chinach stwierdzono, że nadciśnienie naczyniowo-nerkowe związane z FMD występowało głównie u młodszych pacjentów, z niewielką predylekcją płciową i często jako typ ogniskowy. Ponadto ogniskowe FMD tętnicy nerkowej miało niższy wskaźnik wyleczenia nadciśnienia. Wskaźnik wyleczenia nadciśnienia po angioplastyce wynosił 60,1%, co jest wyższe niż w niektórych wcześniejszych raportach, ale niższe niż w innych.59
Wyzwania w diagnostyce i leczeniu FMD
Głównym problemem dotyczącym opieki nad pacjentami z FMD jest luka czasowa między wystąpieniem objawów a diagnozą.60 FMD jest często niedodiagnozowana i ma opóźnienie w diagnozie wynoszące około czterech lat.61 Chociaż w ostatnich latach poczyniono znaczne postępy w edukowaniu lekarzy i pacjentów na temat choroby, FMD nadal pozostaje często niedodiagnozowana, błędnie diagnozowana i niewłaściwie leczona.62
Istnieje również potrzeba zwiększenia świadomości FMD i jej objawów, aby zmniejszyć opóźnienie w diagnozie, które obecnie istnieje, tak aby pacjenci z FMD mogli otrzymać wysokiej jakości opiekę od dostawców zaznajomionych z tą rzadką chorobą.63
Zalecenia dotyczące badań przesiewowych
Nieinwazyjne obrazowanie w kierunku FMD tętnicy nerkowej powinno być rozważone, jeśli wystąpi jeden lub więcej z następujących objawów: dowody na FMD w innym łożysku tętniczym, takim jak tętnice szyjne lub kręgowe; obecność szmeru brzusznego i nadciśnienia; rozwarstwienie lub tętniak tętnicy nerkowej, krezkowej, szyjnej, kręgowej lub wewnątrzczaszkowej; początek nadciśnienia u młodych osób w wieku 35 lat lub młodszych; niemożność kontrolowania ciśnienia krwi za pomocą dobrego trzylekowego schematu.64
Aktywne badania przesiewowe angiograficzne są zalecane we wszystkich przypadkach spontanicznego rozwarstwienia tętnicy wieńcowej (SCAD) ze względu na jego częste skojarzenie z FMD. Gdy takie badania przesiewowe są przeprowadzane prospektywnie, FMD stwierdza się w 45-72% przypadków.65
Pytanie, czy członkowie rodzin pacjentów z FMD powinni być badani w kierunku choroby, jest częste. Obecnie nie zaleca się badań przesiewowych bezobjawowych członków rodziny pacjentów z FMD. W przypadku członków rodziny, którzy mają objawy, zaleca się wspólne podejmowanie decyzji między członkiem rodziny a dostawcą w celu ustalenia, czy diagnostyka jest uzasadniona.66
Perspektywy na przyszłość
Pomimo postępów w badaniach nad FMD, wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Nadal niewiele wiadomo na temat częstości występowania FMD w różnych łożyskach naczyniowych, ryzyka i determinantów powikłań oraz progresji choroby.67 Potrzebne są badania, aby zwiększyć liczbę genów związanych z FMD, zbadać czynniki rodzinne i zastosować różne metody genetyczne w badaniach przesiewowych.68
Oceniając obecne dowody i niepewności, liczne obszary dotyczące FMD w populacji osób starszych wymagają dalszego rozważenia i badań. Nadal nie jest jasne, jaką rolę mogą odgrywać zmiany hormonalne i menopauza w FMD.69
Ważne byłoby ustanowienie odpowiednich algorytmów, które kierowałyby klinicystami w lokalnej praktyce w odniesieniu do tego, ponieważ terminowe podejmowanie decyzji klinicznych i interwencja byłyby pomocne w obniżeniu ryzyka niekorzystnych powikłań sercowo-naczyniowych i naczyniowych oraz poprawie wyników przeżycia.70
Rejestr USA dla FMD stanowi początek w kierunku uzyskania szerszego i bardziej kompleksowego zrozumienia FMD, ale finansowanie i wsparcie federalne dla bardziej ustrukturyzowanych i znaczących prospektywnych badań nad FMD pozostają niezwykle trudne.71
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.