Właściwości farmakodynamiczne
Prednizolon

Wprowadzenie do farmakodynamiki prednizolonu

Prednizolon to niefluorowany glikokortykosteroid stosowany w leczeniu układowym, należący do grupy farmakoterapeutycznej glikokortykosteroidów (kod ATC: H02AB06). Substancja ta, w zależności od zastosowanej dawki, wywiera istotny wpływ na metabolizm niemal wszystkich tkanek organizmu. W zakresie fizjologicznym działanie to jest niezbędne do utrzymania homeostazy organizmu, zarówno w spoczynku, jak i podczas wysiłku, a także pełni kluczową rolę w regulowaniu czynności układu odpornościowego.¹

Potencjał terapeutyczny w porównaniu do hydrokortyzonu

W przypadkach braku czynności lub niewydolności kory nadnerczy, prednizolon może skutecznie zastąpić endogenny hydrokortyzon, wpływając na równowagę metaboliczną w zakresie przemian węglowodanów, białek i tłuszczów. Istotnym parametrem klinicznym jest równoważność dawek – 5 mg prednizolonu odpowiada działaniu 20 mg hydrokortyzonu. Należy jednak zwrócić uwagę, że ze względu na bardzo niewielkie działanie mineralokortykosteroidowe prednizolonu, podczas prowadzenia leczenia substytucyjnego u pacjentów z niewydolnością kory nadnerczy konieczne jest dodatkowe stosowanie mineralokortykosteroidu.²

Działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne

Prednizolon w dawkach przewyższających te stosowane w leczeniu substytucyjnym wykazuje dwa główne typy efektów terapeutycznych:³

• Szybkie działanie przeciwzapalne (przeciwwysiękowe i antyproliferacyjne)
• Opóźnione działanie immunosupresyjne

⁴

W mechanizmie działania przeciwzapalnego prednizolon hamuje chemotaksję i aktywność komórek układu odpornościowego, a także blokuje uwalnianie i działanie mediatorów reakcji zapalnych oraz odpowiedzi immunologicznej, takich jak enzymy lizosomalne, prostaglandyny i leukotrieny. Dodatkowo, w przypadkach obturacji oskrzeli, prednizolon zwiększa skuteczność działania beta-adrenomimetyków rozszerzających oskrzela poprzez tzw. efekt permisywny.⁵

Efekty długotrwałego stosowania

Należy mieć na uwadze, że długotrwałe leczenie dużymi dawkami prednizolonu prowadzi do zaniku układu odpornościowego i kory nadnerczy, co stanowi istotne ograniczenie terapeutyczne wymagające monitorowania.⁶

Działanie w zespole nadnerczowo-płciowym

W zespole nadnerczowo-płciowym prednizolon pełni funkcję zastępczą dla kortyzolu, którego brak wynika z defektu enzymatycznego. Jednocześnie hamuje nadmierne wytwarzanie kortykotropiny w przysadce oraz androgenów w korze nadnerczy. W przypadkach gdy defekt enzymatyczny dotyczy również syntezy mineralokortykosteroidów, konieczne jest dodatkowe stosowanie mineralokortykosteroidu.⁷

Działanie mineralotropowe

Efekt mineralotropowy, który jest wyraźnie obecny po zastosowaniu hydrokortyzonu i wciąż wykrywalny, choć w mniejszym stopniu, po podaniu prednizolonu, może wymagać monitorowania stężenia elektrolitów w surowicy w trakcie terapii.⁸

Działanie w obturacji dróg oddechowych

Działanie prednizolonu w obturacji dróg oddechowych jest złożone i opiera się na kilku mechanizmach farmakodynamicznych:⁹

• Hamowanie procesów zapalnych
• Zmniejszanie lub zapobieganie obrzękowi błony śluzowej
• Hamowanie skurczu oskrzeli
• Hamowanie lub ograniczanie wytwarzania śluzu
• Zmniejszanie lepkości śluzu

¹⁰

Powyższe działania wynikają z następujących mechanizmów:¹¹

• Uszczelnienie naczyń i stabilizacja błon komórkowych
• Normalizacja wrażliwości mięśni oskrzeli na beta-2-adrenomimetyki, która może być obniżona wskutek ich długotrwałego stosowania
• Osłabienie reakcji alergicznych typu I, przy czym efekt ten jest obserwowany dopiero od drugiego tygodnia leczenia

¹²

Zastosowanie prednizolonu w leczeniu dermatoz

Zastosowanie miejscowe w preparatach dermatologicznych

Prednizolon stosowany miejscowo należy do grupy słabo działających kortykosteroidów. Według powszechnie stosowanej klasyfikacji kortykosteroidów miejscowych – dzielącej je na słabe (I), umiarkowane (II), silne (III) i bardzo silne (IV) – prednizolon zaliczany jest do grupy pierwszej. Ta charakterystyka farmakodynamiczna sprawia, że jest on szczególnie odpowiedni do leczenia zapalnych dermatoz, gdyż nie wykazuje istotnego działania antyproliferacyjnego.¹³ W preparatach dermatologicznych, takich jak Alpicort, prednizolon znajduje zastosowanie głównie w leczeniu czysto zapalnych dermatoz bez efektu hiperproliferacyjnego.¹⁴

Działanie synergistyczne z kwasem salicylowym

W preparatach złożonych, takich jak Alpicort czy Alpicort E, prednizolon często występuje w połączeniu z kwasem salicylowym. Kwas salicylowy w stężeniach niższych niż 0,5% może nasilać przenikanie innych substancji czynnych, w tym prednizolonu. Dodatkowo kwas salicylowy zapewnia słabe działanie keratoplastyczne oraz antymikrobiotyczne (przeciwbakteryjne) na skórze głowy.^{15 16}

Synergistyczne działanie z estrogenami

W preparacie Alpicort E prednizolon występuje w połączeniu nie tylko z kwasem salicylowym, ale również z estrogenem (benzoesan estradiolu). Benzoesan estradiolu jest estrem kwasu benzoesowego naturalnego 17ß-estradiolu, a jego właściwości farmakologiczne są porównywalne z właściwościami estradiolu.¹⁷

Niedobór estrogenu powoduje atrofię naskórka oraz osłabienie ukrwienia i przemiany materii skóry. Estrogeny wpływają na naczynia włosowate poprzez różne mechanizmy działania, a ich pozytywny wpływ na wzrost włosów może wynikać z:¹⁸

• Pobudzenia ukrwienia, czyli stymulacji przemiany materii
• Zmniejszenia poziomu biologicznie czynnych androgenów (5-dihydrotestosteronu) po zastosowaniu estrogenów

¹⁹

Mechanizmy działania estrogenów w preparatach dermatologicznych obejmują:²⁰

• Blokadę enzymu 5α-reduktazy, co prowadzi do redukcji tworzenia się biologicznie czynnego dihydrotestosteronu
• Konkurencyjną blokadę receptorów androgenów przez estradiol

²¹

Klasyfikacja i grupy farmakoterapeutyczne

Prednizolon, w zależności od postaci farmaceutycznej i wskazań, klasyfikowany jest w różnych grupach farmakoterapeutycznych:

^{22 23 24}