Przedawkowanie
Etanol

Przedawkowanie etanolu: Zagrożenia

Etanol (alkohol etylowy) jest substancją powszechnie występującą w wielu produktach leczniczych, zarówno jako składnik aktywny, jak i rozpuszczalnik dla innych substancji czynnych. Przedawkowanie etanolu może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, które zależą od drogi podania, stężenia substancji oraz całkowitej przyjętej dawki.¹

Drogi podania etanolu w produktach leczniczych

Etanol może być zawarty w produktach leczniczych podawanych różnymi drogami:

• Doustnie (np. nalewki, syropy, krople) – jak w przypadku Kropli walerianowych (62,7-69,3% V/V etanolu), Melisana Klosterfrau (66,3%-67,3% V/V etanolu)^{2 3}
• Na skórę (płyny, roztwory) – np. desderman (78,2 g etanolu 96% na 100 g), Softasept N (78,83 g etanolu 96% na 100 g)^{4 5}
• Na błony śluzowe – np. Skinsept mucosa (10,40 g etanolu 96% na 100 g)⁶
• Dożylnie (jako rozpuszczalnik w koncentratach do sporządzania roztworów do infuzji) – np. Levosimendan Reig Jofre (785 mg/mL etanolu)⁷

Objawy przedawkowania etanolu

Objawy przedawkowania etanolu różnią się w zależności od drogi podania i dawki. Poniżej przedstawiono najczęstsze objawy zgłaszane przy różnych drogach ekspozycji.

Objawy przedawkowania po podaniu doustnym

Przypadkowe lub zamierzone spożycie produktów zawierających etanol może prowadzić do:

• Ograniczenia zdolności psychomotorycznych⁸
• Zaburzeń równowagi⁹
• Zmęczenia¹⁰
• Zawrotów głowy¹¹
• Nudności i wymiotów¹²
• Przejściowych zaburzeń odbioru bodźców smakowych¹³
• Skurczów w obrębie jamy brzusznej¹⁴
• Ucisku w klatce piersiowej¹⁵
• Drżenia rąk¹⁶
• Rozszerzenia źrenic¹⁷

Objawy przedawkowania po podaniu dożylnym

Przy dożylnym podaniu koncentratów do sporządzania roztworów do infuzji zawierających znaczne ilości etanolu jako rozpuszczalnika mogą wystąpić charakterystyczne objawy. Przykładem jest preparat Levosimendan Reig Jofre, gdzie przedawkowanie może wywoływać:

• Niedociśnienie¹⁸
• Tachykardię (przyspieszenie akcji serca)¹⁹
• Wydłużenie odstępu QTc²⁰

Objawy przedawkowania przy podaniu na skórę i błony śluzowe

Produkty zawierające etanol stosowane miejscowo mogą powodować:

• Zaczerwienienie skóry²¹
• Reakcje nietolerancji²²

W większości przypadków produktów stosowanych miejscowo nie odnotowano poważnych objawów przedawkowania, o czym świadczą informacje z charakterystyk produktów takich jak desderman, desderman N czy Softasept N niezabarwiony, gdzie wyraźnie zaznaczono, że nie zgłoszono przypadków przedawkowania przy prawidłowym stosowaniu zewnętrznym.^{23 24 25}

Należy jednak pamiętać, że przypadkowe spożycie produktów przeznaczonych do stosowania zewnętrznego może prowadzić do zatrucia.²⁶

Szczegółowe niebezpieczeństwa związane z przedawkowaniem etanolu

Objawy przedawkowania w zależności od produktu leczniczego

W przypadku niektórych produktów leczniczych zawierających etanol jako rozpuszczalnik lub substancję pomocniczą, objawy przedawkowania są bardziej związane z działaniem substancji czynnej niż samego etanolu. Przykładem jest Carmustine Accordpharma, gdzie głównym objawem przedawkowania jest supresja szpiku kostnego, a także martwica wątroby, śródmiąższowe zapalenie płuc oraz zapalenie mózgu i rdzenia.²⁷

Podobnie w przypadku Oxytocin-Richter, nadczynność macicy oraz zatrucie wodne z drgawkami stanowią główne niebezpieczeństwa, niezależnie od zawartości etanolu.²⁸

Przy przedawkowaniu produktu Ioflupane (123I) ROTOP głównym zagrożeniem jest nadmierna dawka pochłoniętej radioaktywności.²⁹

Specyficzne zagrożenia dla poszczególnych grup pacjentów

Należy zwrócić szczególną uwagę na specyficzne grupy pacjentów, u których przedawkowanie etanolu może wiązać się z dodatkowymi zagrożeniami:

• Kobiety w ciąży – etanol przenika przez barierę łożyskową i może mieć negatywny wpływ na rozwój płodu
• Osoby z chorobami wątroby – upośledzone metabolizowanie etanolu
• Pacjenci przyjmujący leki wchodzące w interakcje z etanolem
• Osoby prowadzące pojazdy lub obsługujące maszyny – ze względu na wpływ na zdolności psychomotoryczne³⁰

Tabela objawów przedawkowania etanolu

Postępowanie w przypadku przedawkowania etanolu

Leczenie przedawkowania etanolu zależy od nasilenia objawów i drogi podania. W większości przypadków stosuje się leczenie objawowe i podtrzymujące.³¹

Postępowanie po przedawkowaniu doustnym

W przypadku doustnego przyjęcia znacznych ilości produktów zawierających etanol, zaleca się:

• Monitorowanie parametrów życiowych
• Płukanie żołądka (w przypadku poważnego zatrucia, w krótkim czasie po spożyciu)³²
• Leczenie objawowe³³
• W ciężkich przypadkach – intensywna terapia

Postępowanie po przedawkowaniu dożylnym

W przypadku przedawkowania produktów podawanych dożylnie, które zawierają etanol (np. Levosimendan Reig Jofre), należy:

• Natychmiast przerwać infuzję³⁴
• Wdrożyć ciągłe monitorowanie EKG³⁵
• Monitorować inwazyjnie parametry hemodynamiczne³⁶
• Powtarzać badanie stężenia elektrolitów w surowicy krwi³⁷
• W przypadku niedociśnienia – podać leki wazopresyjne (np. dopaminę, noradrenalinę)³⁸
• Przy spadku ciśnienia napełniania serca – pozajelitowo podać płyny³⁹

Postępowanie po przedawkowaniu miejscowym

W przypadku miejscowego przedawkowania produktów zawierających etanol do stosowania na skórę lub błony śluzowe:

• Spłukanie powierzchni wodą⁴⁰
• Zastosowanie leczenia objawowego w razie potrzeby⁴¹

Postępowanie w przypadku zatrucia wodnego

W przypadku zatrucia wodnego, które może wystąpić przy dożylnym podawaniu preparatów zawierających etanol (np. Oxytocin-Richter), należy:

• Odstawić preparat⁴²
• Ograniczyć przyjmowanie płynów⁴³
• Zastosować diurezę⁴⁴
• Dożylnie podać hipertoniczny roztwór soli fizjologicznej⁴⁵
• Zachować równowagę elektrolitową⁴⁶
• Kontrolować drgawki z ostrożnym podaniem barbituranów⁴⁷
• W przypadku śpiączki – zapewnić drożność dróg oddechowych⁴⁸

Postępowanie w przypadku przedawkowania radioaktywnego preparatu

W przypadku przedawkowania radioaktywnych preparatów zawierających etanol jako rozpuszczalnik (np. Ioflupane (123I) ROTOP):

• Zwiększyć eliminację poprzez częste oddawanie moczu i stolca⁴⁹
• Zachować ostrożność, aby nie doszło do skażenia substancjami radioaktywnymi wydalanymi przez pacjenta⁵⁰

Wnioski i zalecenia praktyczne

Przedawkowanie etanolu zawartego w produktach leczniczych może prowadzić do różnorodnych objawów, w zależności od drogi podania, stężenia etanolu i dawki. W przypadku większości produktów stosowanych miejscowo ryzyko poważnych działań niepożądanych jest niewielkie, natomiast przy podaniu doustnym lub dożylnym mogą wystąpić bardziej znaczące objawy.

Warto zauważyć, że dla wielu produktów leczniczych zawierających etanol (np. Artemisol, Dentosept, Maść szałwiowa, Noverban) nie są znane przypadki przedawkowania, co potwierdza względne bezpieczeństwo tych preparatów przy stosowaniu zgodnie z zaleceniami.^{51 52 53 54}

Zalecenia praktyczne dla personelu medycznego:

• Zawsze uwzględniaj zawartość etanolu w przepisywanych produktach leczniczych, szczególnie w przypadku pacjentów z grup ryzyka
• Informuj pacjentów o potencjalnych skutkach przedawkowania i wpływie na zdolności psychomotoryczne
• W przypadku leczenia niepokojących objawów przedawkowania, wdrażaj postępowanie dostosowane do drogi podania i nasilenia objawów
• Pamiętaj, że w większości przypadków leczenie ma charakter objawowy i podtrzymujący
• W ciężkich przypadkach zatrucia rozważ konsultację z ośrodkiem toksykologicznym