Denga
Epidemiologia
Denga stanowi obecnie jedno z najważniejszych globalnych zagrożeń wirusowych przenoszonych przez komary, z roczną liczbą zakażeń szacowaną na 100-400 milionów przypadków i populacją 2,5-3,6 miliarda ludzi narażonych na transmisję. Choroba jest endemiczna w ponad 100 krajach, a w ostatnich latach obserwuje się dramatyczny wzrost liczby przypadków – z 505 430 w 2000 roku do ponad 6,5 miliona w 2023 roku, z ponad 7300 zgonami. Ekspansja geograficzna obejmuje nowe obszary w Europie, Ameryce Południowej i regionie wschodniego Morza Śródziemnego, co jest związane ze zmianami w zasięgu wektorów (Aedes aegypti i Aedes albopictus). Nadzór epidemiologiczny, entomologiczny i wirusowy, wspierany przez nowoczesne technologie cyfrowe i sztuczną inteligencję, jest kluczowy dla wczesnego wykrywania epidemii, planowania interwencji oraz oceny skuteczności działań kontrolnych. W regionie Azji i Pacyfiku, gdzie mieszka około 75% populacji narażonej na dengę, choroba ma charakter hiperendemiczny, a sezonowe epidemie korelują z populacjami komarów i warunkami środowiskowymi sprzyjającymi ich rozmnażaniu.
Epidemiologia dengi
Denga jest obecnie uważana za najważniejszą chorobę wirusową przenoszoną przez komary na świecie. Szacuje się, że rocznie występuje od 100 do 400 milionów zakażeń, a około 2,5-3,6 miliarda ludzi (blisko 40-50% światowej populacji) żyje na obszarach zagrożonych transmisją wirusa dengi123. Choroba jest endemiczna w ponad 100 krajach w regionach Afryki, obu Ameryk, wschodniego Morza Śródziemnego, Azji Południowo-Wschodniej i Zachodniego Pacyfiku45.
W ostatnich dekadach zaobserwowano dramatyczny wzrost liczby przypadków dengi na całym świecie. Liczba przypadków zgłaszanych do WHO wzrosła z 505 430 w 2000 roku do 5,2 miliona w 2019 roku6. Na początku 2023 roku trwająca transmisja w połączeniu z niespodziewanym wzrostem liczby przypadków dengi spowodowała historycznie wysoki poziom ponad 6,5 miliona przypadków i ponad 7300 zgonów związanych z dengą7. Najwyższą liczbę przypadków dengi odnotowano w 2023 roku, a epidemie dotknęły ponad 80 krajów we wszystkich regionach WHO89.
Globalne rozprzestrzenianie się dengi
Geograficzna ekspansja dengi w ostatnich latach jest znacząca. Choroba obecnie rozprzestrzenia się na nowe obszary w Europie, wschodnim Morzu Śródziemnym i Ameryce Południowej10. Wzrostowi zagrożenia epidemicznego sprzyjają czynniki takie jak zmieniający się zasięg występowania wektorów (głównie komarów Aedes aegypti i Aedes albopictus), szczególnie w krajach, które wcześniej nie miały problemu z dengą11.
Pomimo braku występowania dengi w połowie XX wieku, obecnie prawie wszystkie kraje obu Ameryk mają hiperendemiczność z rodzimą transmisją dengi12. W regionie Zachodniego Pacyfiku liczba zgłaszanych przypadków dengi wzrosła w ciągu ostatniej dekady13. Mało wiadomo o sytuacji w Afryce, mimo globalnego rozprzestrzeniania się dengi14. Ostatnia zgłoszona epidemia dengi w Europie miała miejsce w Grecji w latach 1926-192815. W regionie wschodniego Morza Śródziemnego denga jest klasyfikowana jako choroba wyłaniająca się16.
Regionalne różnice w występowaniu dengi
Chociaż denga jest obecnie problemem ogólnoświatowym, prawie 75% globalnej populacji narażonej na dengę mieszka w regionie Azji i Pacyfiku, co czyni ten region epicentrum aktywności dengi1718. W wielu częściach tropików i subtropików denga występuje endemicznie, czyli pojawia się co roku, zwykle w sezonie, gdy populacje komarów Aedes są wysokie, często gdy opady są optymalne do rozmnażania19.
Obserwuje się znaczne różnice w występowaniu epidemii dengi na różnych wyspach Karaibów, nawet gdy te epidemie są zsynchronizowane w całym regionie. Transmisja na różnych wyspach może być spowodowana różnymi serotypami wirusa dengi niezależnie od relacji czasowych20.
W Stanach Zjednoczonych większość przypadków dengi zgłaszanych w 48 stanach kontynentalnych dotyczy podróżnych lub imigrantów21. Lokalna transmisja dengi wystąpiła na Florydzie, w Teksasie, na Hawajach, w Arizonie i Kalifornii22. W Stanach Zjednoczonych władze zdrowia publicznego w Portoryko ogłosiły epidemię w marcu 2024 r., a lokalna transmisja dengi była zgłaszana na Wyspach Dziewiczych Stanów Zjednoczonych i Florydzie23.
Nadzór nad dengą
Skuteczny nadzór nad dengą jest kluczowym elementem zapobiegania i kontroli tej choroby. WHO wspiera kraje w doskonaleniu systemów raportowania i uchwyceniu prawdziwego obciążenia chorobą24. Idealnie, działania nadzoru powinny obejmować szybkie wykrywanie zakażeń u ludzi wsparte przez ważną diagnozę kliniczną i laboratoryjną, nadzór nad wektorami oraz monitorowanie środowiskowych i społecznych czynników ryzyka wystąpienia epidemii dengi, aby zapewnić wczesne wykrycie zwiększonej transmisji dengi i szybką oraz odpowiednią reakcję25.
Filary skutecznego nadzoru
Do walki z tak złożoną chorobą jak denga potrzebne są cztery filary wspierające solidny system nadzoru: nadzór nad przypadkami u ludzi, wirusem, nadzór entomologiczny i ekologiczny26. Złożoność choroby wymaga również skoordynowanych wysiłków personelu laboratoryjnego różnych dyscyplin, pracowników terenowych, decydentów i społeczności27.
Globalny system nadzoru nad dengą jest nadal w fazie rozwoju, a czułość znacznie różni się między krajami i regionami, dlatego dane należy interpretować odpowiednio28. Niedawno zaktualizowana strategia Azji i Pacyfiku dotycząca chorób nowo pojawiających się, znana jako APSED (2010), zapewnia wspólne ramy strategiczne dla krajów i partnerów, aby wspólnie pracować nad wzmocnieniem krajowych i regionalnych systemów nadzoru chorób i odpowiedzi, w tym nadzoru nad dengą, reagowania na epidemie, zarządzania klinicznego i komunikacji o ryzyku29.
Typy nadzoru nad dengą
Istnieją różne rodzaje nadzoru nad dengą:30
- Nadzór pasywny: Karta zgłoszenia H-544 powinna być wypełniona z adresem zamieszkania pacjenta i wysłana do lekarza zdrowia publicznego (MOH), gdzie mieszka pacjent.
- Nadzór aktywny: Obejmuje aktywne poszukiwanie przypadków i wczesne wykrywanie ognisk choroby.
- Nadzór wektorowy: Monitorowanie populacji komarów i miejsc ich rozmnażania.
Współcześnie w nadzorze nad dengą wykorzystuje się również rozwiązania cyfrowe. Interwencje w zakresie zdrowia cyfrowego (DHI) są szeroko stosowane w nadzorze nad dengą3233. Wiele badań zastosowało cyfrowy nadzór do wykrywania i prognozowania epidemii dengi, takich jak Google Trends, wyszukiwarki internetowe, platformy mediów społecznościowych, wiadomości online, systemy informacji geograficznej i inne3435.
Wyzwania w nadzorze nad dengą
Pomimo osiągniętych postępów, nadal istnieje wiele wyzwań, w tym: standaryzacja klasyfikacji dengi, poprawa nadzoru nad przypadkami, wektorami i wirusami, ograniczone zasoby i infrastruktura do nadzoru i kontroli, jakość diagnostyki, ograniczony dostęp do dobrej opieki klinicznej, potrzeba bardziej zaawansowanych narzędzi entomologicznych oraz ograniczone badania, które ostatecznie przekładają się na zapobieganie chorobom i zarządzanie nimi36.
Istnieje również znaczna zmienność w zakresie nadzoru nad wirusami i raportowania między wyspami, co utrudnia uzyskanie dokładnego zrozumienia wzorców epidemiologicznych na Karaibach37. Lokalne nadzory nad chorobami zakaźnymi i raportowanie są niezbędne dla wysiłków zdrowia publicznego dotyczących reagowania na epidemie i łagodzenia chorób; jednak kontrola epidemii jest trudna w krajach o niskich i średnich dochodach, gdzie zasoby są ograniczone38.
Systemy nadzoru w różnych regionach
System nadzoru w Ameryce
Od 2003 roku, w odpowiedzi na sytuację dengi w Amerykach, Regionalny Program Dengi PAHO/WHO wraz z krajami w Amerykach wdrożył Zintegrowaną Strategię Zarządzania zapobieganiem i kontrolą dengi w Amerykach (IMS-Denga). Strategia ta integruje sześć komponentów: opiekę nad pacjentem, komunikację społeczną, środowisko, zintegrowane zarządzanie wektorami, laboratorium i epidemiologię3940.
Nadzór epidemiologiczny jest częścią tego ostatniego komponentu i stanowi jedno z głównych wyzwań na poziomie regionalnym, jednak dokonuje się znaczących osiągnięć w zakresie standaryzacji wskaźników, co pozwoli na terminowe interwencje4142.
Od 1980 roku PAHO/WHO gromadzi dane epidemiologiczne dotyczące występowania dengi, które kraje i terytoria w Amerykach raportują bezpośrednio lub publikują w biuletynach krajowych. Obecnie 46 krajów i terytoriów zgłasza tygodniowo i systematycznie liczbę przypadków dengi, wskaźnik zapadalności, liczbę ciężkich przypadków, liczbę zgonów i współczynnik śmiertelności, a także dane z nadzoru entomologicznego4344.
Ponadto laboratoria integrujące Sieć Laboratoriów Dengi Ameryk („RELDA”; 22 krajowe laboratoria referencyjne i 4 ośrodki współpracujące PAHO/WHO) dostarczają okresowych informacji dotyczących krążących serotypów w regionie. Obecnie nadzór epidemiologiczny nad dengą w Amerykach opiera się na systemie obowiązkowej notyfikacji, który obejmuje całe terytorium krajowe4546.
Systemy nadzoru w innych regionach
W Tajlandii istnieje obowiązkowe zgłaszanie przypadków klinicznych lub potwierdzonych za pomocą szybkich testów diagnostycznych do regionalnych władz nadzoru przez placówki opieki zdrowotnej47. W Singapurze klaster dengi jest tworzony, gdy dwa lub więcej przypadków dengi ma początek w ciągu 14 dni i znajduje się w odległości 150 m od siebie (na podstawie adresów zamieszkania i miejsca pracy)48.
Na Sri Lance nadzór nad chorobami jest główną strategią zapobiegania i kontroli chorób. Jednostka Epidemiologiczna Ministerstwa Zdrowia jest wiodącą instytucją, która prowadzi nadzór epidemiologiczny i koordynuje działania związane z dengą z Krajową Jednostką Kontroli Dengi49. Wszystkie osoby praktykujące medycynę (w rządowych i prywatnych instytucjach medycznych), które zajmują się pacjentami z tymczasową diagnozą choroby dengi, powinny zgłosić chorobę odpowiednim władzom. Choroba powinna być zgłoszona natychmiast w momencie pierwszego podejrzenia, bez oczekiwania na potwierdzenie laboratoryjne50.
Innowacyjne metody nadzoru
Modelowanie i analiza danych
Zaawansowane metody nadzoru nad dengą obejmują modelowanie i analizę danych. Podejście modelowania drzewa scenariuszy zostało wykorzystane do oszacowania wrażliwości systemu nadzoru nad dengą (w tym rutynowego raportowania szpitalnego i nadzoru wzmocnionego w podstawowej opiece zdrowotnej) i czasu potrzebnego do wykazania eliminacji lokalnie nabytej dengi w mieście Yogyakarta w Indonezji, przy założeniu, że wykryta zachorowalność na dengę zmniejszy się do zera w przyszłości5152.
Badanie sugeruje, że przy połączeniu nadzoru szpitalnego i wzmocnionego nadzoru klinicznego nad dengą, akceptowalny poziom pewności (80% prawdopodobieństwo) eliminacji lokalnie nabytej dengi można osiągnąć w ciągu 2 lat5354. Ramy modelowania drzewa scenariuszy oferują powtarzalną, solidną metodę planowania i oceny postępów w kierunku eliminacji dengi jako problemu zdrowia publicznego po pełnym wdrożeniu interwencji Wolbachia i wzmocnionego nadzoru klinicznego nad dengą w mieście Yogyakarta w Indonezji55.
W Tajlandii przeprowadzono kompleksowe badanie porównawcze różnych metod wykrywania skupisk dengi, aby pomóc w wyborze odpowiednich narzędzi do nadzoru nad dengą56. Wybrano i oceniono powszechnie stosowane metody: Getis Ord Gi*, Local Moran, SaTScan i modelowanie bayesowskie57. W świetle zarówno badania symulacyjnego, jak i empirycznego studium przypadku, bayesowskie mapowanie chorób, szczególnie poprzez model BYM, wydawało się optymalnym podejściem58.
Zastosowanie sztucznej inteligencji
Sztuczna inteligencja (AI) jest coraz częściej wykorzystywana w nadzorze nad dengą. W Malezji opracowano system mediowany przez sztuczną inteligencję, który może poprawić jakość malezyjskiego systemu nadzoru nad dengą59. System sieci bayesowskiej ma potencjał do raportowania w czasie rzeczywistym i przewidywania kolejnych epidemii dengi. System ten integruje przyjazne dla użytkownika funkcje do wprowadzania lub wpisywania danych, przechowywania danych, zapytań o dane, mapowania przypadków i epidemii chorób, raportowania, zaawansowanych prognoz epidemii, a nawet sugerowanych metod kontroli wektorów60.
System AIME ma potencjał do tworzenia przestrzennych i czasowych wzorców epidemii chorób dengi, a także stosowania analizy w czasie rzeczywistym do badania tych wzorców chorób, czy to pod względem pojedynczego przypadku, klastra czy epidemii. System AIME jest również w stanie zasugerować najlepszą formę środków kontroli wektorów w celu powstrzymania rozprzestrzeniania się choroby dengi w danej miejscowości61.
Znaczenie danych z nadzoru
Zastosowanie danych z nadzoru
Dane z nadzoru nad dengą mają kluczowe znaczenie dla zdrowia publicznego z kilku powodów:
- Pomagają w identyfikacji obszarów podwyższonego ryzyka i mogą ułatwić podejmowanie decyzji politycznych i alokację budżetu ograniczonych zasobów zdrowia publicznego62.
- Służą do tworzenia map ryzyka, które mogą pomóc w ukierunkowaniu wysiłków na zapobieganie i kontrolę dengi63.
- Wspierają wczesne ostrzeganie przed epidemiami i ocenę ryzyka epidemii w czasie rzeczywistym64.
- Pomagają w poprawie zrozumienia prawdziwego obciążenia chorobą dengi, co jest obecnie niedostatecznie reprezentowane65.
- Umożliwiają bardziej dokładną kwantyfikację wpływu dengi globalnie, co pozwoli na lepsze ustalenie priorytetów politycznych, finansowych i badawczych, a także podejmowanie bardziej świadomych decyzji i ulepszone modelowanie66.
Progi alertów epidemicznych dengi służą jako krytyczne narzędzia do podejmowania decyzji w zakresie zdrowia publicznego w celu przygotowania się i reagowania na epidemie dengi. Dobrze zdefiniowany i zwalidowany próg zapewnia wczesne, ale wiarygodne wskazanie nadchodzącej epidemii, umożliwiając terminowe komunikaty publiczne, planowanie alokacji zasobów, szybsze wdrażanie interwencji, takich jak kontrola wektorów, i strategie komunikacji ryzyka67.
Wyzwania w interpretacji danych
Interpretacja danych z nadzoru nad dengą napotyka na szereg wyzwań. Dokładność definicji klinicznych jest słaba, co ma znaczące implikacje dla nadzoru i reakcji zdrowia publicznego na kontrolę dengi. Jako podstawa dla większości raportowanych danych, ma to znaczenie dla decydentów planujących alokację zasobów i badaczy modelujących transmisję, szczególnie podczas COVID-1968.
Chociaż niedostateczne zgłaszanie pozostaje głównym problemem dla dengi, biorąc pod uwagę niską specyficzność definicji klinicznych, bardzo prawdopodobne jest, że nieróżnicowane choroby wirusowe są również błędnie raportowane jako denga. Utrudnia to ocenę obciążenia i rozprzestrzeniania się dengi w różnych regionach, szczególnie podczas epidemii69.
Stanowi to problem dla polityki zdrowia publicznego, nadzoru i środków reagowania. Duża liczba (fałszywie pozytywnych) skierowań z powodu dengi do opieki specjalistycznej może przytłoczyć systemy opieki zdrowotnej, szczególnie podczas epidemii70.
Globalne inicjatywy i strategie
Strategia Światowej Organizacji Zdrowia
Globalna Strategia WHO dla Zapobiegania i Kontroli Dengi na lata 2012-2020 podkreśla potrzebę ulepszonych szacunków prawdziwego obciążenia chorobą dengi na świecie z powodu obecnie zakładanej niedostatecznej reprezentacji71. Nadzór i raportowanie są najważniejsze dla skutecznej kontroli dengi, a dokładniejsza kwantyfikacja wpływu dengi globalnie pozwoli na lepsze ustalenie priorytetów politycznych, finansowych i badawczych, a także podejmowanie bardziej świadomych decyzji i ulepszone modelowanie72.
WHO odpowiada na dengę w następujący sposób73:
- Wspiera kraje w potwierdzaniu epidemii poprzez swoją sieć współpracy laboratoriów.
- Zapewnia wsparcie techniczne i wytyczne dla krajów w celu skutecznego zarządzania epidemiami dengi.
- Wspiera kraje w doskonaleniu systemów raportowania i uchwyceniu prawdziwego obciążenia chorobą.
- Zapewnia szkolenia w zakresie zarządzania klinicznego, diagnostyki i kontroli wektorów na poziomie kraju i regionu z niektórymi ze swoich ośrodków współpracujących.
- Formułuje strategie i polityki oparte na dowodach.
- Wspiera kraje w opracowywaniu strategii zapobiegania i kontroli dengi oraz przyjmowaniu Globalnej Odpowiedzi Kontroli Wektorów (2017-2030).
- Przegląda rozwój nowych narzędzi, w tym produktów owadobójczych i technologii aplikacji.
- Gromadzi oficjalne rejestry dengi i ciężkiej dengi z ponad 100 państw członkowskich.
- Publikuje wytyczne i podręczniki dotyczące nadzoru, zarządzania przypadkami, diagnostyki, zapobiegania dengi i kontroli dla państw członkowskich.
Regionalne i krajowe inicjatywy
Regionalne i krajowe inicjatywy odgrywają kluczową rolę w walce z dengą. W Brazylii Ministerstwo Zdrowia promuje polityki zarządzania epidemiami dengi, w tym wprowadzenie szybkiego testu NS1, ustanowienie Centrum Operacji Kryzysowych (CEO), transfery finansowe w celu wspierania stanów i gmin w nadzorze nad arbovirusami i działaniach zapobiegawczych oraz inwestycje w innowacje dla kontroli dengi75.
WHO zachęca do integracji nowych technologii z usługami zdrowotnymi, w tym metody stratyfikacji, metody rozmieszczania zakażonych Wolbachia komarów, strategii insektycydów rozprzestrzenianych przez komary, wewnątrzdomicyliowego opryskiwania resztkowego i technik sterylizacji owadów, które są zalecane przez dowody naukowe i brazylijskie Ministerstwo Zdrowia76.
Strategia insektycydów rozprzestrzenianych przez komary jest technologią o niskim koszcie do kontroli miejsc rozmnażania Aedes aegypti. Brazylijskie Ministerstwo Zdrowia zaleca jej stosowanie przed rozpoczęciem okresu epidemii, szczególnie w budynkach z dużą liczbą osób (szkoły, jednostki zdrowia i centra społeczne)77.
Przyszłość nadzoru nad dengą
Rola nowych technologii
Przyszłość nadzoru nad dengą leży w integracji nowych technologii i metod. Uczestnicy badania jakościowego w Tajlandii wyrazili potrzebę szybkich, dokładnych, specyficznych dla serotypów testów, które mogą być łatwo obsługiwane przez nieekspertów bez sprzętu laboratoryjnego78. Poparli oni integrację diagnostyki z systemami nadzoru i uważali, że zwiększyłoby to ilość i szybkość raportowania przypadków, a także zapewniłoby pracownikom służby zdrowia aktualne informacje o liczbie przypadków lokalnie, tym samym pomagając w interpretacji wyników testów79.
Dokładne, specyficzne dla serotypów, zdalnie połączone urządzenia diagnostyczne, które mogą być używane w różnorodnych warunkach, wzmocniłyby nadzór i mogłyby wspierać ocenę ryzyka epidemii i ostrzeganie w czasie rzeczywistym80.
Aplikacje mobilne do nadzoru nad dengą mają duży potencjał do wykrywania, raportowania i mapowania przypadków gorączki denga8182. Mozzify to niekomeryczna aplikacja, która oferuje raportowanie i mapowanie przypadków dengi w czasie rzeczywistym, kompleksową komunikację zdrowotną i system modyfikacji zachowań oparty na dowodach, dostosowany dla członków ogółu społeczeństwa i pracowników służby zdrowia83.
Przyszłe kierunki badań i innowacji
Wielu ekspertów przewiduje, że denga będzie się nasilać w przyszłości, w tym jej ekspansja geograficzna, zachorowalność i raportowanie do WHO84. Ramy globalnych zmian dążą do uwzględnienia wielu czynników współczesnego świata przyczyniających się do chorób zakaźnych przenoszonych przez wektory85.
Biorąc pod uwagę krytykę dotyczącą klimatu jako niezależnego czynnika w obserwowanej ekspansji transmisji dengi, najnowsze podejścia dążą do połączenia danych klimatycznych z prognozowanymi zmianami społecznymi, w tym zwiększoną populacją i rozwojem gospodarczym w obszarach tropikalnych i subtropikalnych86.
Przyszłe cyfrowe zdrowie w zakresie nadzoru nad dengą powinno badać synergie między różnymi kombinacjami ze względu na znaczący nacisk na zintegrowane systemy zdrowotne i interoperacyjność, aby zdecydować, które pakiety cyfrowego zdrowia są najbardziej skuteczne i wydajne8788.
WHO zaleca trzy metody nadzoru nad dengą: nadzór epidemiologiczny, nadzór wektorowy i monitorowanie wpływu behawioralnego89. Te metody, w połączeniu z nowymi technologiami i podejściami, będą kształtować przyszłość nadzoru nad dengą.
Wnioski i rekomendacje
Denga stanowi rosnące globalne zagrożenie dla zdrowia publicznego, z dramatycznym wzrostem liczby przypadków w ostatnich dekadach. Skuteczny nadzór nad dengą jest kluczowy dla wczesnego wykrywania epidemii, planowania interwencji i oceny skuteczności strategii kontroli. Na podstawie przeglądu literatury, można sformułować następujące rekomendacje dla wzmocnienia nadzoru nad dengą:
Rekomendacje dla wzmocnienia nadzoru nad dengą:
- Denga powinna być chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania w krajach endemicznych.
- Regionalne definicje przypadków WHO powinny być konsekwentnie stosowane.
- Elektroniczne systemy raportowania powinny być opracowane i szeroko stosowane, aby przyspieszyć dostarczanie danych zainteresowanym stronom.
- Minimalne raportowanie powinno obejmować wskaźniki zachorowalności na gorączkę denga, dengę krwotoczną, zespół wstrząsu dengi i zgony z powodu dengi, a wskaźniki hospitalizacji i śmiertelności powinny być raportowane według grup wiekowych.
- Okresowe dodatkowe badania (np. capture/recapture) powinny być przeprowadzane w celu oceny niewykrycia, niedostatecznego zgłaszania i jakości nadzoru.
- Metody i protokoły laboratoryjne powinny być standaryzowane.
- Władze krajowe powinny zachęcać laboratoria do tworzenia sieci w celu wymiany wiedzy specjalistycznej i danych.
- RT-PCR i izolacja wirusa (i ewentualnie wykrywanie białka NS1) są zalecanymi metodami potwierdzania ostrego zakażenia dengą, ale są zalecane tylko przez cztery dni po wystąpieniu gorączki – po dniu 4 zalecany jest test immunoenzymatyczny wychwytujący IgM.
Wdrożenie tych rekomendacji pomoże krajom w lepszym przygotowaniu się i reagowaniu na epidemie dengi, a ostatecznie w zmniejszeniu obciążenia tą chorobą na całym świecie.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.