Leki w grupie
„środki ściągające”

Środki ściągające (laksacyjne, przeczyszczające) to grupa preparatów farmakologicznych stosowanych w leczeniu zaparć oraz w przygotowaniu pacjenta do zabiegów diagnostycznych lub operacyjnych przewodu pokarmowego. Ich działanie polega na zwiększeniu objętości lub zmiękczeniu mas kałowych, przyspieszeniu pasażu jelitowego lub zwiększeniu wydzielania wody do światła jelita.

W zależności od mechanizmu działania, środki przeczyszczające można podzielić na kilka podgrup. Środki osmotyczne (np. laktuloza, makrogol, sole magnezu) zwiększają zawartość wody w stolcu poprzez zatrzymanie jej w świetle jelita. Środki drażniące (np. bisakodyl, senes, aloes) stymulują perystaltykę jelit i zwiększają wydzielanie wody i elektrolitów do światła jelita. Środki pęczniejące (np. metyloceluloza, babka płesznik) zwiększają objętość mas kałowych przez wiązanie wody. Środki zmiękczające stolec (np. dokuzan sodu, parafina ciekła) ułatwiają mieszanie się wody z masami kałowymi.

Do najczęściej stosowanych leków przeczyszczających należą: bisakodyl (Bisacodyl, Dulcobis), makrogol (Forlax, Fortrans, Dicopeg), laktuloza (Duphalac, Lactulosum), senes (Xenna, Senefol), pikosulfat sodu (Regulax, Guttalax), olej rycynowy, siarczan magnezu (sól gorzka), dokuzan sodu (Doculax) oraz preparaty zawierające błonnik roślinny jak babka płesznik (Plantago, Mucofalk).

Zaletami stosowania środków przeczyszczających są: szybkie i skuteczne leczenie zaparć, łatwość stosowania, dostępność wielu form (tabletki, syropy, proszki, czopki), możliwość doboru preparatu odpowiedniego do rodzaju zaparcia i stanu pacjenta. Środki te są niezbędne w przygotowaniu do badań endoskopowych i radiologicznych przewodu pokarmowego.

Do głównych niebezpieczeństw związanych ze stosowaniem leków przeczyszczających należą: możliwość uzależnienia (szczególnie w przypadku środków drażniących), zaburzenia wodno-elektrolitowe przy długotrwałym stosowaniu, zespół leniwego jelita, niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, interakcje z innymi lekami poprzez zmniejszenie ich wchłaniania. Niektóre środki (np. olej rycynowy) mogą wywoływać silne skurcze jelit i są przeciwwskazane u kobiet w ciąży.

W praktyce klinicznej najczęściej stosuje się następujące podgrupy środków przeczyszczających: środki osmotyczne (laktuloza, makrogol, sole magnezu) – najbezpieczniejsze przy długotrwałym stosowaniu; środki drażniące (bisakodyl, senes) – działające szybko, ale niewskazane do długotrwałego stosowania; środki pęczniejące (babka płesznik, metyloceluloza) – najbardziej fizjologiczne, ale o wolniejszym działaniu; środki zmiękczające stolec (dokuzan sodu, parafina ciekła) – pomocne przy twardym stolcu; oraz środki przeczyszczające o działaniu lubrikacyjnym, które ułatwiają przesuwanie mas kałowych.