Przewlekłe zapalenie zatok
Epidemiologia
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych (CRS) jest powszechnym schorzeniem o częstości występowania szacowanej na 3-6% populacji w badaniach z wykorzystaniem kryteriów endoskopowych lub tomografii komputerowej. Epidemiologia CRS wykazuje zróżnicowanie geograficzne, z częstością od 8% w Azji do około 12% w USA i Europie. W USA CRS dotyka około 11,6% dorosłej populacji, co przekłada się na 28,9 miliona osób, z roczną liczbą 2,7 miliona wizyt ambulatoryjnych i 234 000 wizyt na oddziałach ratunkowych. Choroba występuje najczęściej w czwartej dekadzie życia, z przewagą kobiet (20,3% vs 11,5% u mężczyzn), choć CRSwNP może być częstsze u mężczyzn. CRS dzieli się na podtypy: CRSsNP (około 70% przypadków), CRSwNP (2-4% populacji) oraz rzadziej AFRS, z różnym profilem zapalnym i współistniejącą astmą (46,9% w CRSwNP, 73,3% w AFRS).
- Epidemiology i występowanie przewlekłego zapalenia zatok przynosowych
- Rozpowszechnienie CRS na świecie
- Czynniki demograficzne w epidemiologii CRS
- Fenotypy CRS i ich epidemiologia
- Choroby współistniejące i czynniki ryzyka w przewlekłym zapaleniu zatok przynosowych
- Obciążenie społeczne i ekonomiczne przewlekłego zapalenia zatok przynosowych
- Czynniki patofizjologiczne i ich wpływ na epidemiologię
- Nowe kierunki w epidemiologii i nadzorze nad przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych
Epidemiology i występowanie przewlekłego zapalenia zatok przynosowych
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych (ang. chronic rhinosinusitis, CRS) jest jednym z najczęstszych przewlekłych schorzeń medycznych na świecie, dotykającym ludzi we wszystkich grupach wiekowych. Według danych epidemiologicznych, szacowana częstość występowania CRS wynosi 12,3% w USA, 10,9% w Europie i 13% w Chinach.1 Istnieje jednak znacząca rozbieżność w szacunkach występowania tej choroby, w zależności od przyjętych kryteriów diagnostycznych.
Badania epidemiologiczne często opierają się wyłącznie na objawach zgłaszanych przez pacjentów, co może prowadzić do przeszacowania rzeczywistej częstości występowania CRS. Chociaż obecność samych objawów lub obiektywnych zmian może sugerować występowanie CRS u ponad 10% populacji, to rzeczywista częstość występowania, zgodna z kryteriami diagnostycznymi opartymi na wytycznych (obejmującymi zarówno objawy, jak i zmiany obiektywne), wskazuje, że prawdziwa częstość występowania CRS wynosi konsekwentnie mniej niż 5%.2 W badaniach uwzględniających endoskopowe lub kryteria tomografii komputerowej (CT), częstość występowania CRS jest szacowana na około 3-6%.34
Rozpowszechnienie CRS na świecie
Rozpowszechnienie CRS różni się w zależności od regionu geograficznego. Według badań, częstość występowania CRS na świecie waha się od około 8% w Chinach, 8,4% w Korei, 11% w Europie, do 12% w Stanach Zjednoczonych.5 W Wielkiej Brytanii szacuje się, że CRS dotyka około 10% populacji.6
Według danych z amerykańskich Centrów Kontroli i Prewencji Chorób (CDC), liczba dorosłych ze zdiagnozowanym zapaleniem zatok przynosowych w USA wynosi 28,9 miliona, co stanowi 11,6% dorosłej populacji. W tym kraju rocznie odnotowuje się 2,7 miliona wizyt w gabinetach lekarskich z przewlekłym zapaleniem zatok jako głównym rozpoznaniem oraz 234 000 wizyt na oddziałach ratunkowych z tym samym rozpoznaniem.7
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych chorób przewlekłych w Stanach Zjednoczonych, dotykającą osoby we wszystkich grupach wiekowych. Ogólna częstość występowania CRS w Stanach Zjednoczonych wynosi 146 na 1000 mieszkańców. Z nieznanych przyczyn, częstość występowania tej choroby wydaje się rosnąć z roku na rok.8
Czynniki demograficzne w epidemiologii CRS
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych dotyka zarówno dorosłych, jak i dzieci. Najczęściej występuje w czwartej dekadzie życia i uważa się, że jest częstsze u kobiet.6 Jednak w niektórych badaniach zaobserwowano nieznacznie wyższą częstość występowania CRS z polipami nosa (CRSwNP) u mężczyzn.9
Kobiety częściej chorują na zapalenie zatok przynosowych niż mężczyźni, ponieważ zwykle mają więcej bliskiego kontaktu z małymi dziećmi. Częstość u kobiet wynosi 20,3%, w porównaniu z 11,5% u mężczyzn.10 Z kolei w badaniu przeprowadzonym na populacji pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych wykazano, że 61,6% stanowiły kobiety, a 55,6% to osoby w wieku 21-30 lat.11
Zapalenie zatok przynosowych jest częstsze w populacji pediatrycznej, ponieważ termin ten obejmuje zarówno ostre, jak i przewlekłe infekcje oraz choroby wirusowe i bakteryjne. Jest to prawdopodobnie związane ze zwiększoną częstością narażenia na infekcje górnych dróg oddechowych w populacji pediatrycznej.8
Fenotypy CRS i ich epidemiologia
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych często kategoryzuje się jako CRS bez polipów nosa (CRSsNP) oraz CRS z polipami nosa (CRSwNP). CRSsNP jest najczęstszym podtypem CRS, stanowiącym około 70% wszystkich pacjentów. Inne podtypy obejmują CRSwNP oraz alergiczne grzybicze zapalenie zatok przynosowych (AFRS).12
CRSwNP ma światową częstość występowania 2-4% i często towarzyszy mu zapalenie typu 2 oraz astma jako schorzenie współistniejące.12 W badaniach epidemiologicznych z całego świata około jednej trzeciej pacjentów z CRS ma polipy nosa.2
| Fenotyp CRS | Częstość występowania | Charakterystyka | Choroby współistniejące |
|---|---|---|---|
| CRSsNP (bez polipów nosa) | Około 70% wszystkich przypadków CRS | Przewlekłe zapalenie bez obecności polipów | Mniejsza częstość występowania astmy niż w CRSwNP |
| CRSwNP (z polipami nosa) | 2-4% populacji ogólnej, około 30% wszystkich przypadków CRS | Obecność polipów w jamie nosowej, często z zapaleniem typu 2 | Wysoka częstość współwystępowania astmy (46,9%) |
| AFRS (alergiczne grzybicze zapalenie zatok) | Rzadszy podtyp CRS | Reakcja nadwrażliwości na grzyby w zatokach | Wysoka częstość współwystępowania astmy (73,3%) i nadwrażliwości na aspirynę (40%) |
Choroby współistniejące i czynniki ryzyka w przewlekłym zapaleniu zatok przynosowych
Epidemiologia CRS jest modyfikowana i ostatecznie determinowana przez czynniki ryzyka: genetyczne/dziedziczne, demograficzne, środowiskowe oraz przez przewidywalne choroby współistniejące. Zrozumienie tych związków epidemiologicznych może pomóc lekarzom w optymalnej identyfikacji i zrozumieniu procesu chorobowego CRS u każdego pacjenta, tym samym poprawiając zarówno diagnostykę, jak i leczenie.2
Choroby współistniejące
Przewlekłemu zapaleniu zatok przynosowych towarzyszy astma u 25% pacjentów – znacznie częściej niż w całej populacji (5–9%). Inne choroby współistniejące obejmują: przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP), chorobę refluksową, nietolerancję niesteroidowych leków przeciwzapalnych (N-ERD) i hipogammaglobulinemię.13
W badaniu National Chronic Rhinosinusitis Epidemiology Study (CRES) przeprowadzonym w Wielkiej Brytanii wykazano, że częstość występowania astmy wynosiła 9,95% w grupie kontrolnej, 21,16% w grupie CRSsNP, 46,9% w grupie CRSwNP i 73,3% w grupie AFRS. Częstość występowania potwierdzonej alergii wziewnej wynosiła odpowiednio 13,1%, 20,3%, 31,0% i 33,3%. Alergia na roztocza kurzu domowego była znacząco wyższa w grupie CRSwNP (16%) w porównaniu do CRSsNP (9%, p<0,001). Częstość występowania nadwrażliwości na aspirynę wynosiła odpowiednio 2,26%, 3,25%, 9,61% i 40%.14
W innym badaniu wykazano, że skumulowana częstość występowania CRS była statystycznie zwiększona w grupie pacjentów z zespołem Sjögrena (SS) w porównaniu do grupy kontrolnej. Model proporcjonalny Coxa wykazał, że pacjenci z SS mają znacznie zwiększoną częstość występowania CRS (skorygowany HR, 2,51; 95% CI, 2,22-2,84; p < 0,001). Analizy podgrup dotyczące GERD, POChP, astmy, DM, HT i RA wykazały, że SS jest niezależnym czynnikiem ryzyka wystąpienia CRS.1
Badania wykazały również związek między CRS a chorobą wieńcową (CHD). W badaniu kohortowym opartym na populacji z wykorzystaniem tajwańskiej Longitudinal Health Insurance Database (LHID) ryzyko CHD w kohorcie CRS było 1,34 razy wyższe niż w kohorcie bez CRS po korekcie.15
Czynniki środowiskowe i zawodowe
Czynniki prowadzące do predyspozycji w kierunku CRS obejmują elementy anatomiczne i zapalne. Przykłady przyczyn anatomicznych to skrzywienie przegrody nosowej, polipy nosa, anomalie ściany bocznej i ciała obce w nosie, podczas gdy alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa, alergiczne grzybicze zapalenie zatok, refluks żołądkowo-przełykowy, dym tytoniowy i narażenie zawodowe na gazy, opary i kurz to przykłady przyczyn zapalnych.9
Badania wykazały, że rozwój CRS można przypisać wysokim poziomom NO2. U osób palących i pracujących jako sprzątacze domowi również wykazano wyższą częstość występowania CRS.9 Duże wieloośrodkowe badanie przekrojowe w Chinach wykazało, że posiadanie pracy związanej z oczyszczaniem, narażenie zawodowe na kurz, narażenie zawodowe na gaz trujący, posiadanie zwierzęcia domowego w domu lub dywanu w domu lub w miejscu pracy były czynnikami ryzyka CRS. Ponadto czas spędzony przy używaniu klimatyzacji w lecie i częstość narażenia na środowiska zapleśniałe lub wilgotne wykazały zależność dawka-efekt z częstością występowania CRS.1617
Badanie Chronic Rhinosinusitis Epidemiology Study (CRES) wykazało również, że grupa CRSwNPs była znacznie bardziej skłonna niż grupa kontrolna do zgłaszania zaostrzenia objawów z powodu spożywania grup żywności o wyższej potencjalnej zawartości salicylanów.18
W Stanach Zjednoczonych przewlekłe zapalenie zatok przynosowych zostało także uznane za jedną z chorób domniemanych związanych z narażeniem na zagrożenia obecne w powietrzu i ekspozycją na doły spaleniskowe, szczególnie w kontekście zdrowia weteranów wojskowych.19
Obciążenie społeczne i ekonomiczne przewlekłego zapalenia zatok przynosowych
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych stanowi znaczne obciążenie ekonomiczne dla społeczeństwa. W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że bezpośrednie koszty związane z CRS wynoszą około 10-13 miliardów dolarów rocznie. Ponadto koszty pośrednie CRS wynikają z utraconych dni pracy, absencji i utraty produktywności i szacuje się, że przekraczają 20 miliardów dolarów rocznie w USA.1
Według innych szacunków, bezpośrednie koszty leczenia w USA wynoszą 3,4-5 miliardów dolarów rocznie.8 Niektóre źródła podają nawet, że amerykański system opieki zdrowotnej wydaje rocznie 60 miliardów dolarów na bezpośrednie koszty leczenia pacjentów z CRS i związanymi z nim objawami.20
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych jest piątą najczęściej leczoną antybiotykami chorobą.8 Prawie połowa (47%) wizyt z powodu CRS kończy się przepisaniem antybiotyków.21
W Stanach Zjednoczonych rocznie wykonuje się około 500 000 operacji zatok, a około 7 milionów osób przeszło operację nosa/zatok w celu zmniejszenia objawów.20 Według danych z Hospital Episode Statistics (HES) za lata 2012-2013, w Anglii i Walii rocznie przeprowadza się około 40 000 operacji nosa lub zatok, oprócz szacowanych 75 000 konsultacji ambulatoryjnych.22
Wpływ na jakość życia
CRS to poważna choroba, która choć rzadko śmiertelna, powoduje znaczną chorobowość mierzoną pogorszeniem jakości życia. Jakość życia pacjentów cierpiących na CRS została zmierzona i w wielu domenach jest podobna lub gorsza niż pacjentów z innymi poważnymi chorobami, takimi jak zastoinowa niewydolność serca, przewlekła obturacyjna choroba płuc, dławica piersiowa i cukrzyca. Inne objawy CRS obejmują przewlekłe problemy ze snem, bóle głowy, zmęczenie, częste epizody ostrego zapalenia zatok przynosowych i zaburzenia nastroju.21
Obciążenie operacjami rewizyjnymi
Dane z badania CRES pokazują wysoki odsetek rewizyjnych operacji zatok u pacjentów z CRS w Wielkiej Brytanii. Ponad połowa przypadków CRSwNP i AFRS zgłasza wcześniejszą interwencję chirurgiczną, a prawie połowa osób poddanych interwencji chirurgicznej przeszła więcej niż jeden zabieg.22
Czynniki patofizjologiczne i ich wpływ na epidemiologię
Zrozumienie patofizjologii CRS ma kluczowe znaczenie dla interpretacji danych epidemiologicznych. Wiele badań sugerowało korelacje endotypowe z wynikami histopatologicznymi i klinicznymi u pacjentów z CRS. Najczęstsze wyniki histopatologiczne w tym względzie to neutrofilia, eozynofilia, zwłóknienie, przerost gruczołowy i dysmorfizm nabłonka.23
Pacjenci z CRS są kategoryzowani według wyraźnych podzbiorów endotypów, prezentując endotyp T1 (ekspresja interferonu-γ), endotyp T2 (białko kationowe eozynofili i galektyna kryształów Charcota-Leydena) i endotyp T3 (ekspresja IL-17A) lub mieszankę dwóch. Znaczenie tych 3 typów odpowiedzi immunologicznej leży w definicji pewnych endotypów, które mogą znacznie wpływać na objawy kliniczne.23
Około 85% pacjentów z CRSwNP i 50% pacjentów z CRSsNP ze Stanów Zjednoczonych wykazuje zapalenie typu 2.5 Ten wzorzec zapalny ma wpływ na odpowiedź na leczenie i rokowanie.
Częstość występowania biofilmów bakteryjnych w zatokach przynosowych pacjentów z CRS została odnotowana u około 42–80% pacjentów, z zauważalnie wyższą częstością w CRSwNP. Klinicznie, pacjenci z CRS pozytywnym pod względem biofilmu mają tendencję do większego nasilenia choroby przedoperacyjnie, a także utrzymywania się objawów pooperacyjnych, infekcji i stanu zapalnego błony śluzowej zatok przynosowych.24
Najczęściej wykrywane organizmy w składzie biofilmów CRS to Staphylococcus aureus, Haemophilus influenzae i Pseudomonas aeruginosa. Zjadliwość Staphylococcus aureus jest ogólnie uważana za wieloczynnikową ze względu na połączoną aktywność arsenału czynników zjadliwości, które promują adhezję tkanek, unikanie odpowiedzi immunologicznej i uszkodzenie komórek gospodarza.24
Nowe kierunki w epidemiologii i nadzorze nad przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych
Pomimo wysokiej częstości występowania i znacznego wpływu na zdrowie CRS, jego etiopatogeneza pozostaje niecałkowicie zrozumiała.25 W związku z tym, podejmowane są nowe inicjatywy badawcze mające na celu lepsze zrozumienie epidemiologii CRS.
Jednym z takich projektów jest Chronic Rhinosinusitis Integrated Studies Program (CRISP), którego celem jest pogłębienie obecnego zrozumienia genetyki, epidemiologii i immunopatogenezy przewlekłego zapalenia zatok przynosowych, z ostatecznym celem poprawy leczenia i zapobiegania chorobie. Program obejmuje szeroko zakrojone badanie epidemiologiczne CRS, wykorzystując unikalne dane i aktywa populacyjne Kliniki Geisinger, w tym populację podstawowej opieki zdrowotnej liczącą 400 000 pacjentów w ponad 30 hrabstwach w Pensylwanii.26
Badacze odkryli również związki między cechami środowiskowymi i społecznymi a obiektywnie stwierdzonymi zmianami zapalnymi w zatokach przynosowych. Większa urbanizacja, większa zieleń, wyższa skumulowana suma stopniodni wzrostu i niższe opady wykazały silne związki ze zwiększonym ryzykiem radiologicznego zapalenia zatok przynosowych. Wyniki odzwierciedlają złożoność środowiskowych i społecznych czynników ryzyka, które bezpośrednio i pośrednio wpływają na radiologiczne zapalenie zatok, w tym zarówno aeroalergeny, jak i zanieczyszczenia powietrza. Ryzyko tych obiektywnych objawów przewlekłego zapalenia zatok przynosowych może wzrosnąć wraz z ciągłymi zmianami klimatycznymi powodującymi zmienność pogody i użytkowania gruntów.27
Z pojawieniem się oporności bakterii na antybiotyki, duży nacisk kładzie się na analizę endotypów CRS, aby znaleźć alternatywne terapie, takie jak leki biologiczne, które są uważane za obiecujące terapeutyki do spersonalizowanego leczenia pacjentów z CRS. Stratyfikacja pacjentów z CRS na podstawie endotypów ułatwi opracowanie konkretnych biomarkerów choroby, które są związane z każdą podgrupą. Oczekuje się, że ta wiedza zostanie ostatecznie przełożona na poprawę opieki nad pacjentem.28
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Dane epidemiologiczne i częstość występowania przewlekłego zapalenia zatok przynosowych są stosunkowo rzadkie. W szczególności u dzieci nie ustalono dokładnej częstości występowania przewlekłego zapalenia zatok przynosowych. Ten brak informacji kontrastuje z obfitą literaturą na temat mikrobiologii, diagnostyki, leczenia i finansowych reperkusji przewlekłego zapalenia zatok przynosowych.29
Rozbieżność definicji wynika głównie z użycia różnych kryteriów, takich jak czas trwania lub intensywność objawów, rodzaj wybranych objawów, a także z potrzeby i braku innych metod badawczych, takich jak obrazowanie lub hodowla bakteriologiczna.29
W definicji zaproponowanej przez Międzynarodową Konferencję na temat Chorób Zatok w 1993 roku, kryteria przewlekłego zapalenia zatok przynosowych u dorosłych obejmowały utrzymujące się objawy i oznaki przez osiem tygodni lub cztery epizody rocznie nawracającego ostrego zapalenia zatok przynosowych, każdy trwający co najmniej 10 dni, w połączeniu z utrzymującymi się zmianami w tomografii komputerowej (CT) cztery tygodnie po leczeniu medycznym bez pośrednich ostrych infekcji.29
Nowsze definicje, takie jak te zaproponowane w Europejskim stanowisku dotyczącym zapalenia błony śluzowej nosa i zatok przynosowych 2020 (EPOS2020), definiują CRS jako zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych charakteryzujące się dwoma lub więcej objawami, z których jednym powinno być niedrożność/zatkanie/przekrwienie nosa lub wydzielina z nosa, a pozostałe to ból/uczucie rozpierania twarzy i/lub zmniejszenie lub utrata węchu, utrzymujące się przez ≥12 tygodni.4
Wyzwaniem w nadzorze epidemiologicznym nad CRS jest również identyfikacja i śledzenie specyficznych podtypów choroby. Szczególnie ważne jest monitorowanie epidemiologii AFRS i CRSwNP, które mają silniejsze powiązania z astmą i alergią. Nadwrażliwość na aspirynę ma również wysoce istotne powiązanie z AFRS.30
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.