zatrucie bojowym środkiem trującym pochodnym związku fosforoorganicznego o działaniu paralityczno-drgawkowym
Wskazanie

Zatrucie bojowym środkiem trującym pochodnym związku fosforoorganicznego o działaniu paralityczno-drgawkowym to stan zagrożenia życia spowodowany ekspozycją na substancje takie jak sarin, soman, tabun czy VX. Związki te hamują aktywność acetylocholinesterazy, prowadząc do nagromadzenia acetylocholiny w synapsach, co wywołuje nadmierną stymulację układu cholinergicznego.

Objawy zatrucia rozwijają się szybko i obejmują: zwężenie źrenic (miozę), nadmierne wydzielanie (ślinotok, łzawienie, pocenie), skurcz oskrzeli, bradykardię, nudności, wymioty, biegunkę oraz drgawki. W ciężkich przypadkach dochodzi do porażenia mięśni oddechowych, niewydolności oddechowej i zatrzymania krążenia. Śmierć może nastąpić w ciągu kilku minut od ekspozycji.

Leczenie polega na szybkim podaniu odtrutek. W Polsce stosuje się głównie Atropinę (antagonista receptorów muskarynowych) oraz reaktywatory cholinesterazy, takie jak Pralidoksym (Contrathion) lub Obidoksym (Toxogonin). Atropina zwalcza objawy muskarynowe, a oksymy reaktywują zablokowaną acetylocholinesterazę. W przypadku drgawek stosuje się benzodiazepiny, np. Diazepam (Relanium) lub Midazolam (Dormicum).

Największym wyzwaniem w leczeniu jest czas – skuteczność terapii drastycznie spada wraz z opóźnieniem podania odtrutek. Niektóre związki fosforoorganiczne (np. soman) powodują szybkie „starzenie się” zablokowanej acetylocholinesterazy, co ogranicza skuteczność oksymów. Kolejnym problemem jest konieczność szybkiej dekontaminacji ofiar przy jednoczesnej ochronie personelu medycznego przed skażeniem wtórnym. Leczenie wymaga też dużych dawek atropiny – często przekraczających standardowe dawkowanie, co może prowadzić do działań niepożądanych.

W sytuacjach zagrożenia bojowymi środkami trującymi stosuje się też profilaktykę farmakologiczną, podając karbaminiany (np. Pyridostigmina), które odwracalnie blokują acetylocholinesterazę, chroniąc ją przed nieodwracalnym zablokowaniem przez związki fosforoorganiczne. W Polsce takie leki i zestawy przeciwtrujące są dostępne głównie dla służb wojskowych i ratowniczych.